तदा तस्य पादे काकः कृमिं खादिष्यति, स पादः खञ्जः विकृतश्च भविष्यति—इत्येवं शप्तः स आश्वास्य च, विरक्त्या पुष्करे तीर्थे फलं फेनं वायुमेवाश्नन् घोरं तपः समारभत। दशसहस्रवर्षाणि पितामहमर्चयित्वा, तस्य तपसः प्रभावेन देवाधिपः पद्मभूः तुष्टः अभवत्। तदा स जगतः पालयितृत्वं, अक्षयं पितृलोकं, धर्माधर्मयोः निर्णयकर्तृत्वं च वरयामास। एवं पद्मभुवः प्रसादात् स जगदधिपतित्वं पितृणां स्वामित्वं धर्माधर्मयोः अधिकारं च प्राप्तवान्, हे निष्पाप। ततः विवस्वान् संज्ञायाः कृत्यम् विज्ञाय, त्वष्टारं क्रुद्धः उपगम्य वचनमब्रवीत्। तदा त्वष्टा तं सौम्यया वाचा प्रत्युवाच—"भगवन्, तव तेजः तमोनाशनं तस्या असह्यं जातम्।" "सा अश्व्याः रूपं धारयित्वा मम समीपमागता; अहं ताम् तव भीत्या निगृहीतवान्, हे दिवाकर।" "त्वं च अज्ञातचित्तः मम गृहमागतः; अतः त्वं मम गृहं न प्रवेष्टुमर्हसि।" इत्युक्त्वा सा शीघ्रं मरुस्थलदेशं गतवती, निर्मला अश्व्याः रूपं धारयित्वा पृथिव्याम् स्थितवती। ततः त्वष्टा विवस्वन्तं प्रार्थयामास—"यदि अहं तव प्रसादस्य पात्रोऽस्मि, तदा त्वं मयि प्रसादं दर्शय; अहं तव तेजः शमयिष्यामि, सूर्यं यन्त्रे स्थापयिष्यामि।" "तव रूपं लोकेषु हर्षजनकं करिष्यामि"—इत्युक्तः सूर्यः मोहितचित्तः तस्य अनुमतिं दत्तवान्। स स्वं तेजः व्यपृथक्, विष्णोः चक्रं, रुद्रस्य त्रिशूलं, इन्द्रस्य वज्रं च निर्मितवान्। त्वष्टा ततः सहस्रकिरणं, दैत्यदानवविनाशकं, अतुलं रूपं निर्मितवान्, पादौ तु महान्तौ। सूर्यस्य पादरूपं पुनः कश्चन न दृष्टवान्; अतः अद्यापि कश्चन तस्य पादौ न निर्मातव्यौ। यः तु एवं करोति, स पापिष्ठः, दुर्गतिं गच्छति, कुष्ठी च भवति, दुःखितः लोके प्रसिद्धो भवति। अतः धर्मार्थकामार्थी कश्चिदपि कदापि न सूर्यदेवस्य पादौ प्रतिमायां वा देवगृहे वा निर्मातव्यौ। एवं तस्य भगवतः, सुराधिपस्य, पृथिव्यां गमनं जातम्; तदा सूर्यः कामात् तस्या मुखं स्मरन् तत्र गतः। अश्वरूपं धारयित्वा, महत्तेजसा युक्तः, तत्र संज्ञा भयाकुला, चित्तविक्षिप्ता अभवत्। यद् नासाभ्यां निष्क्रान्तं तदन्यदिति शङ्कित्वा, तस्या बीजात् अश्विनौ जाताविति श्रूयते। नासाभ्यां जातौ तौ नासत्यौ नासाग्रसंस्थितौ कथ्येते; दीर्घकालं पश्चात् एतद्विज्ञाय देवी परमं सन्तोषं प्राप। हृष्टः सः पत्न्या सह दिव्यरथे स्वर्गं जगाम; सावर्णिर्मनुः अद्यापि मेरौ तपः करोति। तपसा शनि ग्रहेषु समोऽभवत्; यमुनातपत्यौ पुनः नद्यौ अभवताम्। विष्ठिः भीषणस्वरूपः कालरूपे प्रतिष्ठितः; मनोः वैवस्वतः दश महाबलिनः पुत्राः अभवन्। तेषां प्रथमः इला, पुत्रयज्ञेन स्थापितः; इक्ष्वाकुः, कुशनाभः, अरिष्टः, धृष्टः च। नृष्यन्तः, करूषः, महाबलः शर्यातिः, पृषध्रः, नाभागश्च—एते सर्वे दिव्यमानुषाः। मनुः धर्मात्मानं पुत्रं इलां अभिषिच्य, पुनः पुष्करे तपोवनं तपः कर्तुं गतः। तस्य कामसिद्धये तदा वरदः ब्रह्मा प्रादुरभवत्—"मन्वंशज, वरेण याचस्व, यदिच्छसि, शुभं ते अस्तु" इत्युक्त्वा। स तदा पद्मनेत्रं पद्मयोनि देवमुवाच—"मम वंशे सर्वे भूपालाः धर्मयुक्ताः स्यु:"। "ते तव प्रसादेन, भगवन्, सर्वे नृपाः स्याम" इत्युक्त्वा, "एवमस्तु" इति देवाधिपः तत्रैव अन्तर्धानं गतः। पुनरायोध्यां गत्वा, स यथापूर्वं राज्यं कृतवान्। एकदा इलः मनोः सुतः स्वेन रथेन आरूढः, पृथिवीं सम्प्रस्थितः, सर्वद्वीपान् विचरन्, भूमिपालान् विजित्य। स शिवस्य पुण्यवने महाबलः, कल्पलताभिरलंकृतं महत् शरवणं प्राप्तः। तत्र सोमः, शशाङ्ककिरणशोभितः, रमते; प्राचीने काले तत्र उमया सह शरवणे सन्धिः कृतः। "यः कश्चित् पुंलिङ्गनामधेयोऽत्र वनं प्रविशेत्, स सर्वः स्त्री भविष्यति, दशयोजनपर्यन्ते।" स तु सन्धिं न जानन्, राजा इलः शरवणं प्रविश्य, सहसा स्त्री अभवत्, क्षणेन अश्व्याः सदृशी। यानि यानि तेन पुंरूपे कृतानि, तानि सर्वाणि स्त्रीदेहे विस्मृतानि; सा स्त्रीभूता इलाख्या अभवत्, पूर्णस्तनयुता, उन्नतवक्षोजा, घनस्तनी। उन्नतस्फिगूरू, विषालपद्मलोचना, तन्वी, पूर्णचन्द्रमुखी, क्रीडती, श्यामलोक्षणा। पूर्णदीर्घबाहु, कुण्डलितकचसंयुक्ता, श्यामलोमा, सुन्दरमूर्तिः, मृदुवदना, सौम्यभाषिणी। श्यामगौरवर्णा, तन्वी ताम्रनखाः, धनुर्बद्धभ्रू, हंसगमना—एवं सा दिव्यरूपा अभवत्।