स्नेहेन मातृभावेन पुत्रान् रक्षस्वेत्युक्त्वा सा धर्मवती देवी तत्र 'एवमस्तु' इति प्रत्युवाच। ततः सैव देवमुपगम्य मिलनमिच्छन्ती तत्र गतवती। देवोऽपि तां संज्ञेति मत्वा सस्नेहं तां मिलनमयाचत्। ततः संज्ञा सावर्र्णिं मनुम् जनयामास, यः मनोरूपधारी अभवत्। जातिवैशल्येन सावर्र्णीति नाम्ना प्रसिद्धः स वैवस्वतमनुसुतः अभवत्। अनन्तरं क्रमशः ताप्तीं तुष्टिं च तवष्टृकन्यां च जनयामास। छायायां सूर्यः संज्ञेयम् नाम पुत्रं उत्पादयामास, छाया स्वपुत्रे संज्ञेये मनौ चापि अधिकं स्नेहम् दर्शयामास। ज्येष्ठः मनुः तद्व्यतिरिक्तस्नेहं सहनं न शशाक। यमः क्रोधवशात् तां छायां धमयामास, दक्षिणपादं उत्तोल्य तां अभिव्याजयत्। छाया यमं शशाप—'एष तव पादः कृमिभिः पीडितः स्यात्, केवलं सः पुयशोणितेन स्रवति।' यमः शापपीडितः पितरं सूर्यं याचितवान्—'हे देव, मम मातृशापः क्रोधात् कारणं विना प्राप्तः। बाल्ये केवलं एकवारं पादमुत्तोल्य, मनुना वार्यमाणः अपि मम शापः दत्तः।' तदनन्तरं यमः सूर्यं वदति—'सा नास्ति अस्माकं जननी, असमानस्नेहत्वात्।' देवः पुनः यमं प्रत्युवाच—'हे बुद्धिमन्, अहं किं करोतु?' तदनन्तरं देवः वदति—'सुखार्थं दुःखं को न अनुभवति? अथवा, कर्मबंधनं अस्ति; यदि त्वदादिषु अपि अनिवार्यं, अन्येषु किं वक्तव्यम्?' 'तव पादे कौकः कृमिं खादिष्यति; सः पादः लंगः विकृतः च भविष्यति।' एवं उक्त्वा यमः सान्त्वनं प्राप्य, तपस्यां निरतः अभवत्। वैराग्येन पुष्करे फलफेनवायुभिः जीवन् घोरं तपः अकरोत्। दशसहस्रवर्षाणि पितामहं पूज्य तपसा देवेशः पद्मभुः तुष्टः अभवत्। यमः विश्वपालनपदं, पितृलोकं च अक्षयं, धर्माधर्मनियमनं च वरमयाचत्। पद्मभूतः तस्मै विश्वपालत्वं, पितृराज्यं, धर्माधर्माधिकारं च दत्तवान्। ततः विवस्वान् संज्ञायाः कर्म ज्ञात्वा तवष्टारम् उपगम्य, क्रोधेन तं अभाषत्। तवष्टा तं सौम्यवचनैः प्रत्युवाच—'हे पुण्यश्लोक, तव तेजः तमोहरं तस्याः असह्यं अभवत्। अश्वरूपं धारयित्वा सा मम समीपं आगता; अहं तां तव भीत्या निगृह्य स्थितवान्।' 'त्वं अनवगाहमानसः मम गृहम् आगतः; तस्मात् प्रवेशः तव अयुक्तः।' एवं उक्त्वा सा शीघ्रं मरुभूमिं अगच्छत्, अश्वरूपं धारयित्वा पृथिव्यां स्थितवती। तवष्टा सूर्यं प्रत्युवाच—'यदि अहं तव अनुग्रहार्हः स्याम्, तव तेजः अपाकर्तुं सूर्यं यन्त्रे स्थापयिष्यामि।' 'तव रूपं लोकानां सुखदं करिष्यामि।' सूर्यः मोहितः तद्वचनं स्वीकृतवान्। तेन तेजः पृथक् कृत्वा विष्णोः चक्रं, रुद्रस्य त्रिशूलं, इन्द्रस्य वज्रं च निर्मितवान्। तवष्टा तदनन्तरं अद्वितीयं रूपं निर्मितवान्, यः दैत्यदानवानां विनाशकः सहस्रकिरणसम्पन्नः अभवत्, पादौ तु महान्। सूर्यस्य पादरूपं पुनः कश्चित् न दृष्टवान्; अतः अद्यापि कश्चित् सूर्यस्य पादरूपं न कर्तव्यम्। यः करोति, सः महापापी, निन्दितं स्थानं गच्छति, कुष्ठरोगयुक्तः दुःखितः प्रसिद्धः भवति। अतः धर्मार्थकामार्थी कश्चित् सूर्यदेवस्य पादरूपं मूर्तिषु वा प्रासादेषु वा न कर्तव्यम्। ततः भगवन् अमराधिपः पृथिव्यां अगच्छत्; कामवशात् सूर्यः तस्याः मुखं कामयामास। अश्वरूपं धारयित्वा सूर्यः महातेजस्वी अभवत्; संज्ञा च मनसि व्याकुला, भयवशात् विक्षिप्ता अभवत्। नासिकायाः निष्पन्नं तस्याः परं संदेहयामास, तस्याः बीजेन अश्विनौ अभिजातौ। नासिकात् जातत्वात् नासत्यौ द्वौ देवौ नासाग्रस्थौ कथ्येते। दीर्घकालानन्तरं तद्विज्ञाय देवी परमसन्तोषं प्राप्तवती। सूर्यः पत्नीसहितः दिव्यरथेन स्वर्गं गच्छति; अद्यापि सावर्र्णि मनुः मेरुशिखरे तपस्यां स्थितः। तपसा शनिः ग्रहेषु समः अभवत्; यमुनाताप्ती पुनः नद्यौ जाते। विष्ठिः भीषणस्वरूपः कालरूपे प्रतिष्ठितः अभवत्; मनुः वैवस्वतः दश महाबलिनः पुत्रान् अभवत्। तेषु इला प्रथमः, यः पुत्रार्पणेन प्रतिष्ठितः; इक्ष्वाकुः, कुशनाभः, अरिष्टः, धृष्टः च। नरिष्यन्तः, करूषः, महाबलः शर्यातिः, पृषध्रः, नाभागः च—एते सर्वे दिव्यमानुषाः। मनुः धर्मात्मानं पुत्रं इलं अभिषिच्य, पुनः तपस्यार्थं पुष्करवनं अगच्छत्। तत्र तस्य अभिप्रायपूरणाय वरदः ब्रह्मा प्रकटितः अभवत्—'हे मनुवंशज, यत् इच्छसि तं वरं वृणीष्व; सर्वं शुभं स्यात्।' तदा मनुः पद्मलोचनं पद्मजं देवम् उदारं वदति—'मम वंशे सर्वे भूमिपालाः धर्मसम्बद्धाः सन्तु।' 'ते सर्वे तव प्रसादेन राज्ञः स्युः, हे पद्मज।' 'एवमस्तु' इति उक्त्वा देवेशः तत्रान्तर्दधात्।