पूर्वं तु नगरा ग्रामाः दुर्गाणि च नासन्, न च शस्त्रधारिणः पुरुषाः। यत्र दुःखं नास्ति, न च अर्थशास्त्रस्य सम्मानः। पृथुना राज्ये शासनं कृतं, तत्र जनाः केवलं धर्मे निष्ठा आसन्। यथा त्वया पृष्टं, पात्राणि च क्षीरं च वर्णितं मया। येषां इच्छाः ज्ञाताः तेषु तेषु तदानुकूलं दानानि दत्तानि। यज्ञस्य सर्ववैभवं अपि तुभ्यं समर्पितं मया। भूमिः पृथुं कन्या अभवत्, हे विप्र, तस्य अनुशासनं अनुगम्य सा विद्वद्भिः पृथिवी इति प्रसिद्धा अभवत्। भीष्मः उवाच – आदित्यवंशस्य समग्रं क्रमशः वंशं वद, सोमवंशं च यथायोग्यं कथय, हे सत्यम् वेत्तारम्। पुलस्त्यः उवाच – पूर्वं कश्यपाद् अदितेः विवस्वान् अभवत्; तस्य तिस्रः पत्न्यः आसन् – संज्ञा, राज्ञी, प्रभा। रैवतस्य कन्या राज्ञी रेवतं प्रसूतवती; प्रभा प्रभातं प्रसूतवती; संज्ञा त्वष्टारं च मनुं च प्रसूतवती। यमः यमुना च जातौ, यमलौ द्वौ अपि तत्र जातौ; विवस्वतः तेजः असह्यं जातं तदा, तैः रूपाणि धृतानि। विवस्वान् स्वदेहात् एकां स्त्रीं निर्मितवान्, निर्दोषां, स्वसदृशीं, चायां नाम्ना, शोभायुक्तां। तस्याम् उपस्थितः सः उवाच – “चायाः, पतिं सेवस्व, हे सुन्दरि।” “मम पुत्रान् मातृस्नेहेन रक्ष,” इत्युक्त्वा सा साध्वी तं देवं गन्तुम् इच्छन्ती अभवत्। देवः अपि ताम् संज्ञा इति मन्यते स्म, सः ताम् आदृत्य कामयामास। तया सावर्णि मनुः जातः, यः मनुसदृशरूपः अभवत्। तस्य वर्णसाम्येन सावर्णि इति नाम अभवत्; ततः क्रमशः तपती च त्वष्टृकन्या च जाताः। चायायां सूर्यः संज्ञेयं नाम पुत्रं उत्पादितवान्; चायायाः स्वपुत्रे मनुः प्रति अधिकं स्नेहः अभवत्। ज्येष्ठः मनुः तं सहनं न शशाक; यमः क्रोधवशात् तां त्रासयामास, दक्षिणपादं उत्थाप्य। चायाः यमं शप्तवती – “पादस्य तव कृमिभिः पीडायुक्तः भवतु, सः केवलं पूयशोणितेन स्रवतु।” यमः शापपीडितः पितरं प्रति निवेदयामास – “हे देव, मातृक्रोधेन कारणं विना शप्तः अस्मि।” “बाल्यभावेन केवलं एकवारं पादं उत्थापितवान्; मनुः मां वारयितुं यत्नं कृतवान्, तथापि सा शापं दत्तवती, हे प्रभो।” “सा न अस्माकं माता, तस्य स्नेहः अस्माकं प्रति समः नास्ति।” देवः पुनः यमं प्रति उवाच – “किं करिष्यामि, हे बुध?” “कः न सुखार्थं दुःखं अनुभवति? अथवा, कर्मणां श्रृंखला एव; यदि तव सदृशेषु अपि अपरिहार्यं, अन्येषु किं?” “तव पादे कौः कृमिं खादिष्यति; सः पादः पंगु विकृतः च भविष्यति।” एवं उक्त्वा, यमः सान्त्वितः, तपस्यां प्रवृत्तः; वैराग्येन पुष्करे फलं, फेनं, वायुं च सेवनं कृतवान्। दशसहस्रवर्षाणि पितामहं पूजितवान्; तपोबलात् सुरेशः पद्मभूः तेन तुष्टः अभवत्। सः जगतः रक्षणपदं, पितृणां अव्ययं स्थानं, धर्माधर्मविचारणस्य अधिकारं च याचितवान्। पद्मभूः तस्मै जगद्रक्षस्य पदं, पितृणां अधिपत्यं, धर्माधर्मस्य अधिकारं च दत्तवान्, हे निष्पाप। ततः विवस्वान् संज्ञायाः कृत्यं ज्ञात्वा, त्वष्टारं प्रति गत्वा, क्रोधपूर्णः तं प्रति भाषितवान्। त्वष्टा तं सौम्यवाक्यं पूर्वं उवाच – “हे भाग्यवान्, तव तेजः तमः नाशकं, तस्य असह्यं अभवत्।” “अश्वरूपं धृत्वा, सा इह मम समीपं आगता; त्वद्भयात् ताम् अहम् निगृहीतवान्, हे दिवसाधिप।” “त्वं अज्ञातचित्तः इह मम समीपं आगतः, तस्मात् तव गृहं प्रवेशः अयोग्यः।” एवं उक्त्वा, सा शीघ्रं मरुस्थले अश्वरूपं धृत्वा, पृथिव्यां स्थित्वा। “यदि तव अनुग्रहं प्राप्तुं योग्यः अस्मि, तदा तव तेजः अपाकरोमि, सूर्यं यंत्रे स्थापयामि।” “तव रूपं लोकानां सुखहेतुं करिष्यामि, हे प्रभो।” एवं उक्तः सूर्यः, मोहितः, अनुमोदितवान्। सः तेजः व्यत्यस्य, विष्णोः चक्रं, रुद्रस्य त्रिशूलं, इन्द्रस्य वज्रं च निर्मितवान्। त्वष्टा तदा अत्यद्भुतं रूपं निर्मितवान्, दैत्यदानवविनाशकं, सहस्रकिरणसम्पन्नं, पादं तु महान्। सूर्यस्य पादरूपं पुनः कश्चन न पश्यति; अतः अद्यापि, सूर्यस्य पादं कदापि न निर्मातव्यम्। यः तद् करोति, सः महापापी, निन्दितं स्थानं प्राप्नोति, कुष्ठरोगी भवति, दुःखयुक्तः लोके प्रसिद्धः। अतः धर्मार्थकामार्थी कश्चन सूर्यस्य पादं मूर्तिषु वा देवालयेषु वा न कदापि निर्मातव्यम्। ततः सः भगवन्, अमराधिपः, भूतले गतः; कामवशात् सूर्यः तस्य मुखं कामयामास। सूर्यः अश्वरूपं धृत्वा, महान् तेजस्वी, संज्ञा च अश्वरूपेण, मनसि व्याकुला, भयात् संकुचितवती। नासिकात् निष्पन्नं तस्याः परकं सन्देहयति; तस्य बीजात् अश्विनौ उत्पन्नौ इति श्रूयते।