राज्ञः निवेदिते, यक्षाः अपि गुह्यरत्नान् कामयन्तः, पृथिवीं दुग्धवन्तः। तत्र विष्वावसुः वत्सरूपेण स्थापितः, रत्नं कुम्भरूपेण गृहीतम्। प्रेतराक्षसगणाः च तैलं च भीषणं रक्तं च दुग्धवन्तः, सुमालिः दोहकः, रजतपात्रेण सह, वत्सः अपि एवम्। गन्धर्वाः अप्सरसां सहिता पृथिवीं पुनः दुग्धवन्तः, चित्ररथः वत्सः कृतः, कुमुदपत्रेषु गन्धान् संचितवन्तः। अथर्ववेदविदां श्रेष्ठः सुरुचिर् नाम डोग्धा पर्वतान् वत्सरूपेण कृत्वा, पृथिवीं दुग्ध्वा विविधानि रत्नानि प्राप्तवान्। मेरुः महागिरिः दिव्यौषधीनां कृते पृथिवीं दुग्धवान्, हिमवत् वत्सः, शिलायाः पात्रम्। वृक्षाः अपि पृथिवीं दुग्धवन्तः, पल्लाशपत्रपात्रेण, सालेन पुष्पसमृद्धेन दोहकेन, रसस्य प्राप्तये। ततः प्लक्षः सर्ववनवृक्षाधिपः वत्सः अभवत्, तथा अन्यैः अपि स्वेच्छया पृथिवी दुग्धा। पृथुः राज्ये स्थिते दीर्घायुः, धनं, सुखं च दृश्यते; न तत्र दरिद्रता, न रोगः, न कश्चित् दरिद्रः वा पापी। पृथुः राज्यं यदा पालयति, नापदः, न व्यसनानि; सदा प्रजाः प्रमुदिताः, दुःखशोकविवर्जिताः। सः महता धनुषा गिरिश्रेष्ठान् अपाकरोत्, सर्वलोकहितकाम्यया पृथिवीमपि समां चकार। तदा न नगराणि, न ग्रामाः, न दुर्गाणि, न च शस्त्रधारिणः नराः; न दुःखं, न च अर्थशास्त्रस्य सम्मानः। पृथुः राज्ये स्थिते प्रजाः केवलं धर्मनिष्ठाः; पात्राणि च दुग्धं च यथापृष्टं तुभ्यं वर्णितम्। येषां यथेष्टं तेषां दानानि दत्तानि; सर्वयज्ञवैभवानि अपि मया तुभ्यं समर्पितानि। पृथुः कन्या भूत्वा पृथिवी, तस्य शासनं अनुगम्य, सा विदुषां मध्ये 'पृथिवी' इति प्रसिद्धा अभवत्। भीष्मः उवाच— 'आदित्यवंशस्य सम्यक् क्रमशः सोमवंशस्य च वंशं विस्तरेण ब्रूहि, सत्यवेदिन्।' पुलस्त्यः उवाच— 'पूर्वं कश्यपाद् अदितेः विवस्वान् जातः; तस्य त्रयः पत्न्यः— संज्ञा, राज्ञी, प्रभा। राज्ञी रैवतस्य कन्या रेवतं अपत्यं अलभत; प्रभा प्रभातं, संज्ञा त्वष्टारं मनुं च। यमः यमुना च जातौ, यमलौ च द्वौ; विवस्वतोः तेजः सहनं न शक्नुवन्त्यौ, रूपाणि धारयामासतुः। विवस्वान् स्वदेहात् स्त्रीरूपं निर्माय, तस्यै च्छायेत्याख्यां ददौ, सा स्वसदृशरूपा, निर्मला, शोभनाङ्गी च। तस्यै पुरतः स्थित्वा, 'छाये, मम पतिं सेवस्व, सुन्दरि' इत्युक्त्वा, 'मम पुत्रान् मातृस्नेहेन पालय' इति च। 'एवं भवतु' इत्युक्त्वा सा धर्मिष्ठा तं देवमभिगम्य, संयोगमकामयत्। देवोऽपि तां संज्ञेति मत्वा, मान्यया, तया सह समागम्य सावर्णिमनुं जनयामास, यो मनुरिव रूपेण आसीत्। सः वर्णसाम्याद् 'सावर्णिः' इति ख्यातः, वैवस्वतमनोरपत्यत्वात्। ततोऽनुक्रमेण तपतीं तवष्टृकन्यां च सुतां जनयामास। छायायां सूर्यः संज्ञेयमिति पुत्रं जनयामास; छाया स्वपुत्रे मनोः अधिकं स्नेहम् अदर्शयत्। मनुः ज्येष्ठः तदसहिष्णुः अभवत्; यमः कोपाविष्टः, तां तदा दक्षिणपादं उद्धृत्य तर्जयामास। छाया यमं शशाप— 'पादः तव कृमिभिः पीड्यतां, स एव शोणितपुरिषपूरितः स्यात्।' यमः शापपीडितः पितरं विवस्वन्तं शशंस— 'मया मातर्यकारणेन शप्तः अस्मि।' 'बाल्यादेकवारं पादमात्रं उद्धृतम्; मनुः मां निवारयामास, तथापि सा मां शशाप।' 'एषा नास्ति अस्माकं जननी, असमानस्नेहत्वात्।' देवः पुनरुवाच— 'किं करिष्यामि, बुद्धिमान्?' 'कः न दुःखं भुङ्क्ते सुखस्य हेतोः? कर्तव्यपरंपरैवेदम्; यदि त्वद्वद्विप्रकर्ष्यपि निवार्यते न शक्यते, अन्येषां का कथा?' 'ते पादे कृमिं काकः खादिष्यति; स पादः पङ्गु विकृतश्च भविष्यति।' एवं श्रुत्वा, यमः धैर्यं गृहीत्वा, तिव्रं तपः समारब्धवान्; वैराग्याद् पुष्करे फलं फेनं वायुमेवाशनं कृत्वा। दशसहस्रवर्षाणि ब्रह्माणं पूज्य, तपसा तुष्ट्वा, पद्मभूः प्रसन्नोऽभवत्। सः लोकपालत्वं, पितृराज्यम्, धर्माधर्मविवेचनाधिकारं च वरयामास। एवं सः पद्मभुवः कृपया लोकपालत्वं, पितृपतित्वं, धर्माधर्माधिकारं च प्राप। ततो विवस्वान् संज्ञायाः कर्म विज्ञाय, तवष्टारं गत्वा, कोपेन तं वचनं प्रोवाच। तवष्टा तं मृदु वाक्यैः प्रत्युवाच— 'तेजस्तव, तमोहर, सहनं तया न शक्यते।' 'सा अश्व्याः रूपं गृहीत्वा मम समीपम् आगता; तव भीत्या अहं तां निरोधितवान्।' 'त्वं चेत्स्वचित्तविकारेण मम समीपम् आगतः, तर्हि मम गृहम् अर्हसि न प्रवेष्टुम्।' इति उक्त्वा, सा शीघ्रं मरुस्थलदेशं गता, निर्मला, अश्व्याः रूपं धारयित्वा, पृथिव्याम् स्थितवती।