अथ कथा संप्रवर्तते। अनंतवीर्यः स राजा पृथुः कोपाविष्टः भूधरां बाणेन विदारितुं संकल्प्य तस्याः प्रति बाणमुत्पाटयामास। सा च पृथिवी, धेनुरूपिणी भूत्वा, तस्मात्स्थानात्पलायितुं प्रवृत्ता। पृथुः धनुषा बाणैश्च तां पृष्ठतः अनुययौ। तदा सा स्थिता एकस्मिन्निव स्थाने, साश्चर्यमिदमुवाच— "किं करणीयं मया?" इति। ततः पृथुः स्नेहपूर्वकं प्राह— "साध्वी, सर्वलोकहितार्थं यदिच्छितं त्वरया प्रयच्छ, स्थावरजङ्गमयोः हिताय।" सा पृथिवी प्रत्युवाच— "एवं भविष्यति" इति। ततः स राजा पृथुः स्वयं स्वायम्भुवमनुं वत्सरूपे स्थापयित्वा स्वहस्तेन तां पृथिवीं दुग्धवान्। तद् दुग्धं जनानां जीवनार्थं भोजनरूपेण जातम्। पुनः मुनयः सोमं वत्सं कृत्वा तां दुग्धवन्तः। बृहस्पतिः दोहकः, वेदः पात्रम्, तपः सारः अभवत्। देवाः अपि मारुतं दोहकं कृत्वा तां दुग्धवन्तः। इन्द्रः वत्सः, दुग्धं बलं तेजस्संपन्नं, पात्रं सुवर्णमयम्, पितॄणां च रजतमयं पात्रम्। यमः वत्सः, अन्तकः दोहकः, सारः स्वधा अभवत्। नागानां पात्रं विवरम्, तक्षकः वत्सः। तदा विषं दुग्धं जातम्, धृतराष्ट्रः दोहकः। असुराः लोहपात्रेण दुग्धं दुग्धवन्तः, शत्रुनाशनं दुग्धम्। असुराणां मायेव पात्रम्, प्रह्लादविरोचनौ वत्सौ, त्रिमूर्तिर् दोहकः, तेन मायाज्ञानं प्रादुर्भूतम्। यक्षाः अपि निधिसिद्ध्यर्थं तां दुग्धवन्तः, विश्वावसुं वत्सं कृत्वा, रत्नं पात्रम्। प्रेतराक्षसगणाः मेदोरुधिरं दुग्धवन्तः, सुमाली दोहकः, रजतमयं पात्रम्, वत्सः अपि स एव। गन्धर्वाप्सरसां संघः चित्ररथं वत्सं कृत्वा, पद्मपत्रेषु गन्धान् संग्रह्य, तां दुग्धवान्। दोग्धा नाम सुरुचिरथर्ववेदविद्वान्, पर्वतान् वत्सं कृत्वा, नानाविधरत्नानि दुग्धवान्। मेरुः पर्वतराजः दिव्यौषधयः दुग्धवान्, हिमवन्तं वत्सं कृत्वा, शिलापात्रेण। वृक्षाः अपि पल्लवपत्रपात्रेण, सालं पुष्पशालिनं दोहकं कृत्वा, रसदुग्धं प्राप्नुवन्। ततः प्लक्षो वनानां वृक्षाणां च अधिपः वत्सः अभवत्। एवं पृथिवी येन येन इच्छितं दुग्धा। यदा पृथुः राज्यं करोति, तदा दीर्घायुः, धनं, सुखं च सर्वत्र; न दारिद्र्यं, न रोगः, न कोऽपि दरिद्रः, न पापात्मा। पृथुना राज्ये पाल्यमाने, नापदः, न व्यसनानि, सर्वे सदा हृष्टाः, दुःखशोकविवर्जिताः। स सुमहद् धनुः गृहीत्वा, पर्वतपतिं अपाकरोत्, पृथिवीमपि समां कृत्वा, सर्वलोकहितकाम्यया। तदा न नगराणि, न ग्रामाः, न दुर्गाणि, न शस्त्रधारिणः नराः; दुःखाभावात्, अर्थशास्त्रस्यापि न सम्मानः। पृथुना राज्ये पाल्यमाने, सर्वे धर्मनिष्ठाः; पात्राणि च दुग्धानि च यथोक्तं तवोक्तानि। येषां येषां यथा रुचिः, तेषां तेषां दत्तानि दानानि; यज्ञवैभवानि सर्वाणि मया तुभ्यं प्रदत्तानि। यतः पृथिवी पृथोः दुहिता अभवत्, तस्य निर्देशनं पालयन्ती, सा पण्डितैः प्रसिद्धा 'पृथिवी' इति। एवं कथायां भीष्मः पप्रच्छ— "आदित्यवंशस्य सम्यक् क्रमशः वंशं ब्रूहि, सोमवंशं च यथावत्, त्वं हि तत्त्वविद्।" पुलस्त्यः प्रत्युवाच— "पूर्वं कश्यपाद् अदितेः विवस्वान् अभवत्। तस्य त्रयः पत्न्यः— संज्ञा, राज्ञी, प्रभा।" राज्ञी, रैवतस्य कन्या, रेवतं अपत्यं अलभत। प्रभायाः प्रभातः, संज्ञायाः त्वष्टा मनुश्च जातः। यमः यमुनाच च, यमलौ च, ततो विवस्वतो दीप्तिं न सहन्त्या, रूपाणि धारयामासुः। स तदा स्वशरीरात् स्त्रीरूपं निर्माय, स्वसदृशं, निर्दोषां, छायानाम्नीं, शोभायुक्तां, उत्पादयामास। सा तस्याग्रे स्थित्वा, स भगवानुवाच— "छाये, मम पतिं सेवस्व, सुश्रूषस्व।" "मम पुत्रान् मातृस्नेहेन रक्ष," इति। सा साध्वी 'एवं भवतु' इत्युक्त्वा, तं देवमुपगम्य, संयोगमभिलष्य, तत्र स्थितवती। स देवोऽपि तां संज्ञेति मन्यमानः, सस्नेहं तामभ्यगच्छत्। सा च सावर्णिं मनुं जनयामास, यो मनोरिव रूपवान्। जातिसाम्यात् 'सावर्णिः' इति ख्यातः, स वैवस्वतस्य मनोः पुत्रः। तत्र क्रमशः ताप्तीं तथा त्वष्टुः कन्यां च जनयामास। छायायाम् सूर्यः संज्ञेयं नाम पुत्रं अलभत। छाया स्वपुत्रे अधिकं स्नेहं प्रदर्शयामास, मनौ तु न तथा। मनुः ज्येष्ठः तदसहिष्णुः अभवत्। यमः कोपाविष्टः, तां छायां दक्षिणपादमुत्क्षिप्य तर्जयामास। छायायाः शापः— "एषः तव पादः कृमिभिः पीड्यतां, केवलं सः पूयशोणितेन स्रवतु।" इति। यमः शापपीडितः, पितरं प्रति निवेदयामास— "भगवन्, मया मातरं कारणं विना कुपिता शप्ताऽसि।" "बाल्यादेकवारं पादमल्पं उद्धृतवान्, मनुना वार्यमाणोऽपि, तया मां शप्तम्।" "सा नास्ति अस्माकं माता, असमानस्नेहत्वात्।" देवोऽपि प्रत्युवाच— "किं करिष्यामि, बुद्धिमान् सन्?" "कः न सुखहेतोः दुःखमुपयाति? किमुत कर्मपाशः; यदि त्वं यमादयः अपि निवारयितुं न शक्नुः, अन्येषां का कथा?" एवं संक्षिप्तेन पृथोः पृथिव्याः दुग्धकथा, आदित्यवंशस्य च प्रारंभः, छायायाः शापप्रसंगश्च, पवित्रया संस्कृतभाषया निवेदितम्।