कस्मात् भूमिरिति नामैतस्याः प्राचुर्यते? किं कारणं गौरीति चापि कथ्यते? एतद्विस्तरतो वद। इति पृष्टे, पुलस्त्य ऋषिः कथयामास—प्राचीनकाले कश्चित् प्रजापतिः अङ्ग इति नाम्ना बभूव। स मृत्युः कन्यां, या परमदुर्लक्षणा आसीत्, विवाह्य पत्नीत्वेन चकार। तस्याः पुत्रः वेन इति अभवत्, स च पृथिव्याः बलवान् राजा, अधर्मनिष्ठः कामव्याप्तश्चासीत्। स तु अधार्मिकानि कर्माणि चकार, परदारेषु च बलात् प्रवृत्तः। तदा तस्य प्रशमाय लोकस्य च हिताय महर्षयः समागताः। तेन पृष्टाः सत्त्ववन्तः ऋषयः तस्य शान्तिं याचमानाः, स तु शुद्धात्मा अपि न शमं ददौ। ततः राजभयात् पीडिताः तं शापेन निहत्य, तस्य शरीरं निष्पापैः ब्राह्मणैः बलात् मंथितम्। तस्मिन्मंथने जाताः म्लेच्छजातयः। मातुः भागतः श्यामवर्णाः प्राणीः उत्पन्नाः, पितुः भागेन धर्मात्मा कश्चन अभवत्। दक्षिणहस्तात् धनुष्मान् बाणगदाधरः दिव्यतेजसा दीप्तमान् रत्नकवचकङ्कणभूषितः पुत्रः अभवत्। स पृथुरिति प्रसिद्धः, साक्षाद् विष्णुरिव जातः। ब्राह्मणैः अभिषिक्तः स सुदुष्करं तपः अकरोत्। विष्णोः प्रसादेन स सर्वेशः अभवत्। तदा पृथिवीं वेदवर्जितां हविरहितां धर्महीनां च दृष्ट्वा, अनन्तवीर्यः स राजा क्रुद्धः भूः विदारणाय बाणमुत्सृज्य प्रस्थितः। भूमिः तदा गौः रूपं कृत्वा पलायितुम् इच्छन्ती अभवत्। पृथुः धनुषा बाणैश्च तां पृष्ठतः अनुययौ। सा स्थित्वा एकस्मिन् स्थले, 'किं करवानि?' इति पप्रच्छ। पृथुः अपि उवाच—'सर्वलोकस्य स्थावरजङ्गमस्य च यदिष्टं तत् शीघ्रं देहि।' भूमिः प्रत्युवाच—'एवं भवतु' इति। ततः स राजा स्वयं मनुं वत्सं कृत्वा तां दुग्धवान्। तस्याः दुग्धं तदन्नमभवत् येन जनाः जीवन्ति। ऋषयः अपि तां दुग्धवन्तः, सोमं वत्सं कृत्वा। बृहस्पतिः दुहित्रभूत्, पात्रं वेदः, सारं तपः। देवाः अपि तां दुग्धवन्तः, मरुतं दुहित्रं कृत्वा। इन्द्रः वत्सः अभवत्, दुग्धं बलं वीर्यम्। देवपात्रं सुवर्णमासीत्, पितॄणां च रजतम्। अन्तकः दुहित्रः, यमः वत्सः, सारं स्वधा। नागानां पात्रं बिलं, तक्षकः वत्सः। तदा विषं दुग्धमभवत्, धृतराष्ट्रः दुहित्रः। असुराः अपि तां दुग्धवन्तः, लौहेन पात्रेण, रिपूनां पीडां उत्पाद्य। असुराणां पात्रं माया, प्रह्लादविरोचनौ वत्सौ, त्रिमूर्तिः दुहित्रः, तेन माया उत्पादिता। यक्षाः अपि तां दुग्धवन्तः, निधीन् इच्छन्तः, विश्वावसुं वत्सं कृत्वा, रत्नं पात्रम्। प्रेतराक्षसगणाः स्थूलं रक्तं दुग्धवन्तः, सुमाली दुहित्रः, रजतं पात्रं, वत्सः च। गन्धर्वाः अप्सरोगणैः सह तां पुनः दुग्धवन्तः, चित्ररथं वत्सं कृत्वा, पर्णेषु पद्मपत्रेषु गन्धान् सञ्चिन्वन्तः। दुग्धः सुरुचिर्नामाथर्वणवेदविद्, पर्वतान् वत्सं कृत्वा, रत्नानि प्राप। मेरुः पर्वतराजः दिव्यौषधीनां कृते तां दुग्धवान्, हिमवन्तं वत्सं कृत्वा, शिलापात्रेण। वृक्षाः अपि तां दुग्धवन्तः, पल्लवपत्रपात्रेण, सालवृक्षः दुहित्रः। प्लक्षः पश्चात् वत्सः, स सर्ववृक्षपतिः। एवं पृथिवी अन्यैः अपि इच्छया दुग्धा। यदा पृथुः राज्यं करोति, तदा दीर्घायुः, धनं, सुखं च भवति। न दरिद्रता, न व्याधिः, न कोऽपि दरिद्रो वा पापी। पृथुना राज्ये शासिते, न आपदः, न व्रणाः, जनाः नित्यं हृष्टाः, शोकार्ताः न स्युः। महता धनुषा स पर्वतराजान् अपाकरोत्, पृथिवीं समां कृत्वा, सर्वलोकहितकामः। न तदा नगराणि, ग्रामाः, दुर्गाणि वा, न शस्त्रधारिणः नराः, न दुःखम्, न अर्थशास्त्रस्य मानः। पृथुना राज्ये शासिते, जनाः केवलं धर्मे रता भवन्ति। पात्राणि च दुग्धानि च यथापृष्टं तुभ्यं मया कथितानि। येषां यदिष्टं तद् दत्तम्, सर्वयज्ञवैभवं मया ते प्रदत्तम्। यतः सा पृथोः कन्या जाता, तस्य शासनं च कृत्वा, सा पण्डितैः पृथिवीति प्रसिद्धा। भीष्म उवाच—'आदित्यकुलस्य सर्ववंशं यथाक्रमं, सोमवंशं च, सत्यम् आख्याहि।' पुलस्त्यः उवाच—'पूर्वं कश्यपाददितेः विवस्वान् अभवत्। तस्य त्रयः पत्न्यः—संज्ञा, राज्ञी, प्रभा। राज्ञी रैवतस्य तनया, रेवतं जनयामास। प्रभायाः प्रभातः, संज्ञायाः त्वष्टा च मनुः। यमः च यमुनाच, यमलौ द्वौ। तदा विवस्वतः तेजसा असहन्त्या रूपाणि गृहीत्वा तस्थुः। स तु स्वदेहात् स्त्रीरूपं निर्माय, स्वसदृशं, कल्याणीं छायां नाम, रूपेण दीप्तिमतीं, उत्पाद्य ताम् उवाच—'छाये, मम पतिं सेवस्व सुशोभने।' एवं पुलस्त्येन पृष्टानुसारं पृथिव्याः नामोत्पत्तिः, पृथोः कार्याणि, विविधैः प्राणिभिः भूमेः दुग्धग्रहणं, पृथोः राज्ये धर्मसमृद्धिः, तथा आदित्यवंशस्य आरम्भः च विस्तारतः कथितम्।