धर्मव्यवस्थां स्थापयित्वा ते परमां गतिं प्राप्नुवन्ति; अद्याहं भाविनः सावर्णेः मनोः कालविभागं कथयिष्यामि। अस्मिन्तु मन्वन्तरे अश्वत्थामन्, शरद्वान्, कौशिकः, गालवः, शतानन्दः, काश्यपः, रामश्च ऋषयः स्मृताः। धृतिः, वरीयान्, यवसुः, सुवर्णः, पुनः धृतिः, वरिष्णुवीर्यः, सुमतिः, वसुः, बलवान् शुक्रश्च—एते भाविनः अर्कसावर्णेः मनोः पुत्राः कथिताः। अन्ये च रौच्या-आदयः अपि मनवः नाम्ना कीर्तिताः। रुचिः प्रजापतिः रौच्या नामकं पुत्रं लप्स्यते; भूतिसुतः मनुः अपि भौत्या इति प्रसिद्धः भविष्यति। ततः ब्रह्मणः पुत्रः मेरुसावर्णिः मनुः स्मृतः; ऋभुः, ऋतुधामाः, विश्वक्सेनश्च अपि मनवः। अतीतान् च भाविनः च मनून् मया वर्णितान्; एतेन सह सहस्रयुगपर्यन्तं कालः व्याप्यते, हे राजन्। प्रतियुगं सर्वं चराचरं सृज्यते; यदा कल्पान्ते प्रलयः स्यात्, तदा सर्वे ब्रह्मणा सह विमुच्यन्ते। एतेषां सहस्रयुगानां अन्ते ब्रह्मा-आदयः पुनः पुनः विनश्यन्ति; ततः ते विष्णोः सायुज्यं प्राप्नुवन्ति। ततः भीष्मः उवाच—श्रूयते हि, पूर्वकाले पृथिवी अनेकैः नृपतिभिः भुक्ता; भगवन्, तेषां राज्ञां लोपात्, अद्य सा पृथिवी कस्य स्वत्वं प्राप्तवती? च किं कारणात् 'भूमिः' इति विशेषनाम्ना सा कथ्यते? सा च 'गौरी' इति अपि कुतः? एतानि नामानि यथार्थतः मे ब्रूहि। पुलस्त्यः उवाच—प्रथमसृष्टौ अङ्गो नाम प्रजापतिः आसीत्; स मृत्युः कन्यां, या अतीव विरूपा आसीत्, विवाह्य। तस्याः वैनो नामकः पुत्रः जातः, यो बलवान् पृथिव्याः अधिपः, अधर्मनिष्ठः कामपरायणश्च आसीत्। स अधार्मिकानि कर्माणि चक्रे, परदारान् अपि हरन्; तदा तस्य शमाय, लोकहितार्थं, महर्षयः—सत्यपि प्रार्थने, तं शुद्धहृदयं न तस्य रक्षां दत्तवन्तः; ततः राजभीतेन तं शापेन हत्वा। तस्य देहस्य मन्थनं निष्पापैः ब्राह्मणैः बलात् कृतमभूत्; तस्मात् मन्थनात् म्लेच्छजातयः उत्पन्नाः। मातुः अंशात् तस्यां देहे, कालिम्बवर्णाः प्रजाः उत्पन्नाः; पितुः अंशेन सह, धर्मात्मा धर्मकृदपि जातः। दक्षिणहस्तात् धनुष्कड्गगदायुतः, दिव्यतेजस्वी, मणिकवचकङ्कणधारी पुत्रः अजायत। स पृथुः नाम्ना प्रसिद्धः, स विष्णुः एव जातः; ब्राह्मणैः अभिषिक्तः, सुदुष्करं तपः कृतवान्। विष्णोः वरात् स सर्वेश्वरत्वं प्राप्तवान्; तदा स पृथिवीं वेदवर्जितां, हविरहितां, धर्मरहितां च दृष्ट्वा, स अपरिमितवीर्यः कोपितः बाणेन पृथिवीं विदारितुम् उद्यतः। तदा सा पृथिवी गौः रूपं कृत्वा पलायितुम् इच्छन्ती अभवत्। पृथुः धनुष्काण्डेन तामन्वधावत्; तदा सा स्थिता, "किं करोमि?" इति उक्तवती। पृथुः अपि उवाच—"साध्वी, शीघ्रं सर्वलोकस्य, स्थावरजङ्गमस्य च, काम्यं ददातु।" पृथिवी प्रत्युवाच—"एवं भवतु" इति; तदा स राजा स्वहस्ते स्वायम्भुवं मनुं वत्सं कृत्वा तां दुह्यत्। तन्मनः पयः जनानां जीवने आहाररूपेण अभवत्। ततः ऋषयः अपि तां दुह्युः, सोमं वत्सं कृत्वा। बृहस्पतिः दोहकः, पात्रं वेदः, सारं तपः; देवा अपि तां दुह्युः, मरुतं दोहकं कृत्वा। इन्द्रः वत्सः, पयः बलं, तेजोयुक्तं; देवतानां पात्रं सुवर्णं, पितृणां रजतम्। अन्तकः दोहकः, यमः वत्सः, सारं स्वधा; नागानां पात्रं विवरं, तक्षकः वत्सः। तदा विषं पयः अभवत्, धृतराष्ट्रः दोहकः; असुराः अपि तां दुह्युः, लौहमयं पात्रं कृत्वा, शत्रुपीडनं पयः। असुराणां पात्रं माया, प्रह्लादविरोचनौ वत्सौ; त्रिमूर्ति दोहकः, तेन मायाशक्ति उत्पादिता। यक्षाः अपि निधिसिद्ध्यर्थं तां दुह्युः, विश्वावसुं वत्सं, रत्नं पात्रं कृत्वा। प्रेतराक्षसगणाः स्थूलं रक्तं दुह्युः; सुमाली दोहकः, रजतपात्रं, वत्सः अपि स एव। गन्धर्वाः अप्सरसां सहिताः गन्धान् पद्मपत्रेषु सञ्चिन्वन्तः तां दुह्युः, चित्ररथं वत्सं कृत्वा। दोग्धा, सुरुचिः, अथर्ववेदविद्वान्, पर्वतान् वत्सं कृत्वा, विविधरत्नानि दुह्यत्। मेरुः पर्वतराजः दिव्यौषधीः दुह्यत्, हिमवन्तं वत्सं, शिलापात्रं च कृत्वा। वृक्षाः अपि रसार्थं तां दुह्युः, पलाशपत्रं पात्रं, सालः सुमनः दोहकः। ततः प्लक्षः सर्ववृक्षाणां वनानां च अधिपः वत्सः अभवत्; एवं पृथिवी अन्यैः अपि स्वेच्छया दुह्यते स्म। यदा पृथुः राज्यं करोति, तदा दीर्घायुः, धनं, सुखं च भवति; न दारिद्र्यं, न रोगः, न कश्चन निर्धनः, न पापात्मा। पृथुः राज्ये कुर्वन्, न आपदः, न व्यसनानि; सर्वे जनाः सदा हृष्टाः, दुःखशोकवर्जिताः। स महाबलवान् धनुषा पर्वतपतिं अपाकरोत्, पृथिव्याः तलं समं चकार, सर्वलोकहितकाम्यया।