दत्तः अग्निः च्यवनः स्तम्भः प्राणः कश्यपः तथा च बृहस्पतेः अनुजः—एते सप्तर्षयः अभवन्। तस्मिन् काले सुराः तुषिताः इति ख्याताः आसन्, स्वारोचिषे मन्वन्तरे हविन्द्रः सुकृत् मूर्तिः आपः ज्योतिरथः इति स्मृताः। वसिष्ठस्य सप्त पुत्राः तदा प्रजापतयः अभवन्; एषा द्वितीयस्य मन्वन्तरस्य कथा। अधुना परं कथयामि। पुनः शुभं मन्वन्तरं वर्णयिष्यामि; तत्र उत्तमः नामकः मनुः दश पुत्रान् उत्पादितवान्—ईषः ऊर्जः तनूजः शुचिः शुक्रः मधुः माधवः नभसि तथा च नभसः। सहः सहस्यः च; तेषु उत्तमः सर्वेषां मध्ये विश्रुतः आसीत्। तत्र भानवः देवाः, ऊर्जाः सप्तर्षयः स्मृताः। कुकभिण्डिः कुटुण्डः दाल्भ्यः शङ्खः प्रवाहितः मितिः संमितिः—एते सप्त योगे अभिवृद्धिम् आपुः। चतुर्थं मन्वन्तरं तामसं नाम प्रसिद्धं—कपिः पृथुः अग्निः अकपिः कविः, तथैव जन्यधामन् औनौ—एते सप्तर्षयः नामतः; तत्र तामसे मन्वन्तरे साध्याः देवगणाः अभवन्। अकल्मषः तपोधन्विन् तपोमूलः तपोधनः तपोराशिः तपस्या सुतपस्या परंतपः—एते तामसस्य दश पुत्राः वंशं वर्धयामासुः। अधुना पञ्चमस्य मनोः रैवतस्य कालं शृणु। देवबाहुः सुबाहुः पर्जन्यः समयः मुनिः हिरण्यरोमाः सप्ताश्वः—एते सप्तर्षयः स्मृताः। तत्र भूतराजाः देवाः, प्रकृतयः अपि स्मृताः; अवशः तत्त्वदर्शी वीतीमान् हव्यपः कपिः मुक्तः निरुत्सुकः सात्त्वः निर्मोहः प्रकाशकः—एते धर्मवीर्यबलसम्पन्नाः दश रैवतस्य पुत्राः। भृगुः सुधामा विरजः सहिष्णुः नारदः विवस्वान् कृतिः—एते सप्तर्षयः। चाक्षुषस्य मन्वन्तरस्य काले लेखाः देवाः आसन्, न तु विशेषतः प्रसिद्धाः; विभवः पृथक्कानुः च दिव्यलोकवासिनः स्मृताः। चाक्षुषे मन्वन्तरे पंचमं देवगणं आगतम्; तथा रुरु-आदयः चाक्षुषस्य दश पुत्राः अभवन्। यान् अहम् पूर्वं स्वायम्भुवस्य वंशे च चाक्षुषे च उक्तवान्, तेषां विवरणं मया कृतम्। अधुना सप्तमस्य, वैवस्वतस्य, वर्णनं करिष्यामि—अत्रिः वसिष्ठः कश्यपः गौतमः भारद्वाजः योगी, विश्वामित्रः महाबलः, जमदग्निः—एते सप्त महर्षयः वर्तमानकाले। धर्मव्यवस्थां स्थाप्य ते परमां गतिं प्राप्नुवन्ति। अधुना सावर्णेः मनोः भविष्यतीं संधिं कथयामि। अश्वत्थामन् शरद्वान् कौशिकः गालवः शतानन्दः काश्यपः रामः—एते सप्तर्षयः स्मृताः। धृतिः वरीयान् यवसुः सुवर्णः पुनः धृतिः वरिष्णुवीर्यः सुमतिः वसुः शुक्रः महाबलः—एते भविष्यतः अर्कसावर्णेः मनोः पुत्राः। अन्ये अपि रौच्या-आदयः मनवः कथ्यन्ते। रुचिः प्रजापतिः रौच्यः नामकं पुत्रं प्राप्स्यति; भूतेः पुत्रः मनुः भौत्यः नाम्ना ख्यातः भविष्यति। ततः मेरुसावर्णिः ब्रह्मणः पुत्रः मनुः स्मृतः; ऋभुः ऋतुधामा विष्वक्सेनः अपि मनवः। एवं अतीतानागताः मनवः वर्णिताः; तैः सह सहस्रयुगपर्यन्तं कालः व्याप्यते, हे राजन्। प्रतिमन्वन्तरे सर्वं चराचरं सृज्यते; कल्पान्ते तु प्रलये सर्वे ब्रह्मणा सह मोक्षं यान्ति। सहस्रयुगान्ते ब्रह्मा-आदयः पुनः पुनः विनश्यन्ति; ततः विष्णुयोगं प्राप्नुवन्ति। एवं मन्वन्तरविस्तरं श्रुत्वा, भीष्मः उवाच—श्रूयते पृथिव्यां पूर्वं नानाराज्ञः राज्यं कृतवन्तः; तेषां गतेषु, अधुना पृथिवी कस्य स्वत्वं प्राप्तवती? एवं च 'भूमिः' इति विशेषनाम किमर्थं प्राप्तम्? तथा 'गौरी' इति नाम कुतः प्राप्तम्? एतयोः नाम्नोः कारणं ब्रूहि। तदा पुलस्त्यः उवाच—प्रथमकृते काले अङ्गः नाम प्रजापतिः आसीत्; सः मृत्युः कन्यां, या अतीव विरूपा आसीत्, विवाहितवान्। तस्याः वेनः नामकः पुत्रः अभवत्, यः बलवान् राजा, अधर्मनिष्ठः कामपरायणः च आसीत्। सः अधर्मकर्माणं कृत्वा, परदारेषु अपहरणं च कृतवान्; तदा तस्य शमाय लोकहिताय च महर्षयः यत्नं कृतवन्तः। सः शुद्धहृदयोऽपि, प्रार्थ्यमानः, अभयदानं न दत्तवान्; तदा राजभीतेन तेन शप्त्वा तम् अपि हत्वा। निष्पापाः ब्राह्मणाः तस्य शरीरं मन्थनं कृतवन्तः; तस्मात् मन्थनात् म्लेच्छजातयः उत्पन्नाः। मातुः अंशात् शरीरस्य, कज्जलसदृशवर्णाः प्रजाः अभवन्; पितुः अंशयोगेन धर्मात्मा धर्मकृद् अपि जातः। दक्षिणहस्तात् धनुष्कड्गगदाधरः, दिव्यतेजस्वी, रत्नकवचकङ्कणभूषितः पुत्रः उत्पन्नः। सः पृथुः इति नाम्ना प्रसिद्धः, विष्णुरेव जातः। ब्राह्मणैः अभिषिक्तः, सः दुष्करं तपः कृतवान्। विष्णोः वरात् सः सर्वस्य अधिपत्यं प्राप्तवान्।