य एव यज्ञभागभागिनः सर्वे मरुतः अभवन्, ते असुरैः सह न संयुज्यन्त, अतः देवतानां प्रियाः एव स्थिताः। ततः भीष्मः उवाच—“भो ब्रह्मन्, त्वया मम सृष्टेः आद्यं वर्णनं विस्तारतः कृतम्; अधुना द्वितीयां सृष्टिं तस्य च प्रत्येकस्य अधिपतीन् वद।” पुलस्त्यः उवाच—यदा पृथुः समग्रपृथिव्याः अधिपतित्वेन अभिषिक्तः, तदा सः सोमं ओषधीनां, यज्ञानां, व्रतानां, तपसां च अधिपतिं न्ययोजयत्। सः वरुणं आपां अधिपतिं चकार, वैश्रवणं धनानां राज्ञां च अधिपतिं, हिरण्यगर्भं तारकाणां, ऋत्विजां, वृक्षाणां, लतानां च प्रभुं चकार। सूर्याणां अधिपतिं विष्णुं, वसूनां लोकानां च अग्निं, प्रजापतीनां दक्षं, मरुतां इन्द्रं अधिपतित्वेन न्ययोजयत्। प्रह्लादं दैत्यदानवानां अधिपतिं, यमं पितृणां, शूलपाणिं पिशाचराक्षसपशुभूतयक्षवेतालानां स्वामिनं चकार। श्वेतपर्वतम् अधिपतिं पर्वतानां, सागरं नदीनां, चित्ररथं गन्धर्वविद्याधरकिन्नराणां अधिपतिं चकार। विषमबलसम्पन्नं वासुकिं नागानां, तक्षकं सर्पाणां, ऐरावतं हस्तिनां दिशां च रक्षकम् अधिपतिं न्ययोजयत्। सुपर्णं पक्षिणां, उच्चैःश्रवसं अश्वानां, सिंहं मृगाणां, वृषभं गावां, प्लक्षं सर्ववृक्षाणां अधिपतिं चकार। एवं प्रजापतिः प्रथमतः एतान् अधिपतीन् अभिषिञ्चत्, ततः सर्वान् दिक्पालान् अपि। पूर्वस्याः दिशः पालकं सुवर्माणम्, अरातिकेतुं च नाम्ना अभिषिञ्चत्। दक्षिणस्यां शंखपदं सर्वशक्तिमन्तं, पश्चिमस्यां सकेतुमन्तं, भुवनाण्डगर्भं लोकानां अधिपतिं चकार। उत्तरस्यां दिशि हिरण्यरोमाणं मेघपुत्रं अधिपतिं न्ययोजयत्। एते दिक्पालाः अद्यापि पृथिवीं सदा रक्षन्ति। एतेषां चतुर्णां सहितः पृथुः आद्यः नृपतिः पृथिव्यां अभिषिक्तः। तस्य गमने चाक्षुषे काले, वैवस्वतं पृथिव्याः नृपतिं चकार। यदा चाक्षुषस्य अन्ते पुनः वैवस्वतकालः आरब्धः, तदा सूर्यपुत्रः लक्षणयुक्तः चराचराणां प्रभुः अभवत्। एवं पुलस्त्यः उवाच—“कुरुवंशसम्भूत, सर्वाणि मन्वन्तराणि, मनूनां कर्माणि, कल्पस्य प्रमाणं, सृष्टिं च संक्षेपेण शृणु। एकचित्तेन शुद्धहृदया शृणु, कुरुनन्दन—स्वायम्भुवे काले देवाः यामाः इत्युच्यन्ते। सप्तर्षयः प्राचीनाः मरीच्यादयः स्मृताः, अग्नीध्रः, अग्निबाहुः, विभुः, सवनः अपि तत्रासन्। ज्योतिष्मान्, द्युतिमान्, भाव्यः, मेधा, मेधातिथिः, वसुः—एते दश स्वायम्भुवमनोरपत्यं वर्धयामासुः। प्रलयकथां समाप्त्य तैः परं पदं प्राप्तम्; एवं स्वायम्भुवमन्वन्तरं कथितम्, अधुना स्वारोचिषं कथयामि। स्वारोचिषस्य चत्वारः प्रसिद्धाः पुत्राः—नभो नभः, प्रभृति, भावन, कीर्तिवर्धन। दत्तः, अग्निः, च्यवनः, स्तम्भः, प्राणः, कश्यपः, अर्वा बृहस्पतिः—एते सप्तर्षयः अभवन्। तस्मिन् काले देवाः तुषिताः इत्युच्यन्ते; हवīन्द्रः, सुकृतः, मूर्तिः, आपः, ज्योतिरथः स्मृताः। सप्त वसिष्ठस्य पुत्राः तदा प्रजापतयः अभवन्; एषा द्वितीयस्य मन्वन्तरस्य कथा। अधुना तृतीयस्य श्रुणु। शुभं तृतीयं मन्वन्तरं वक्ष्यामि—तत्र उत्तमः नाम मनुः दश पुत्रान् उत्पादितवान्। ईषः, ऊर्जः, तनूजः, शुचिः, शुक्रः, मधुः, माधवः, नभसि, नभसः— सहः, सहस्यः च; एतेषु उत्तमः एव प्रसिद्धः। भानवः देवाः, ऊर्जाः सप्तर्षयः स्मृताः। कौकभिण्डिः, कुटुण्डः, दाल्भ्यः, शंखः, प्रवाहितः, मिति, सम्मिति—एते सप्त योगे अभिवृद्धाः। चतुर्थं मन्वन्तरं तामसाख्यं—कपिः, पृथुः, अग्निः, अकपिः, कविः। तथा जन्यधामन्, औनौ—एते सप्तर्षयः नामतः; तामसे मन्वन्तरे साध्या देवसंघाः स्मृताः। अकल्मषः, तपोधन्विन्, तपोमूलः, तपोधनः, तपोराशिः, तपस्यः, सुतपस्यः, परंतपः— एते सर्वे तामसस्य दश पुत्राः वंशं वर्धयामासुः। अधुना पञ्चमस्य रैवतस्य मनोः कालमपि शृणु। देवबाहुः, सुभाहुः, पर्जन्यः, समयः ऋषिः, हिरण्यरोमः, सप्ताश्वः—एते सप्तर्षयः स्मृताः। भूतराजाः देवाः, प्रकृतयः स्मृताः; अवशः, तत्वदर्शिन्, वीतीमान्, हव्यपः, कपिः। मुक्तः, निरुत्सुकः, सत्त्वः, निर्मोहः, प्रकाशकः; धर्मवीर्यबलसम्पन्नाः—एते दश रैवतस्य पुत्राः। भृगुः, सुधामा, विरजः, सहिष्णुः, नारदः, विवस्वान्, कृतिः—एते सप्त सप्तर्षयः। चाक्षुषे अन्तराले देवाः लेखाः इत्युच्यन्ते, न विख्याताः; विभवः, पृथक्चानुः दिविस्थिता उच्यन्ते। चाक्षुषमन्वन्तरस्य अन्तराले पञ्चमः देवसंघः आसीत्; तथा रुरुश्चान्ये दश चाक्षुषस्य पुत्राः स्मृताः। ये मया पूर्वं स्वायम्भुववंश्या इति वर्णिताः, चाक्षुषस्य अन्तरालं च, तदपि मया उक्तम्। सप्तमस्य अधुना वक्ष्यामि, यः वैवस्वतः इति प्रसिद्धः—अत्रिः, वसिष्ठः, कश्यपः, गौतमः, भारद्वाजः योगी, विश्वामित्रः बलवान्, जमदग्निः—एते सप्त सप्तर्षयः अद्य वर्तमानकाले। एवं मन्वन्तराणां, तेषां मनूनां, तेषां पुत्राणां, सप्तर्षीणां, देवतानां, अधिपतीनां च उत्तानपादपूर्वकं विस्तरेण पुलस्त्येन भीष्माय सम्यक् कथितम्।