शुचि देवी ताम्रायाः कन्याभिः हंसान्, बकान्, कारण्डान्, जलचरपक्षिणः च प्रसूतवती। एते ताम्रायाः कन्याः इति प्रसिद्धाः। विनतायाः वंशं शृणु। विनता देवी गरुडं पक्षिणां श्रेष्ठं, अरुणं पक्षिसाम्राज्यं, सौदामिनीं दिव्यां कन्यां च प्रसूतवती। अरुणस्य पुत्रौ सम्पातिः जटायुः च। सम्पातेः पुत्रौ बभ्रुः शीघ्रगः च ख्यातौ। जटायोः पुत्रौ कर्णिकारः शतगामी च प्रसिद्धौ। तयोः वंशजाः पक्षिणः अनन्ताः। सुरसाया अतीते काले सहस्रं सर्पाणां उत्पन्नम्। कद्रुः धर्मनिष्ठा सहस्रं बहुशिरसां सर्पाणां प्राप्तवती। तेषु षड्विंशतिः प्रमुखाः सर्पाः विख्याताः—शेषः, वासुकिः, कर्कोटकः, शङ्खः, ऐरावतः, कम्बलः, धनञ्जयः, महानिलः, पद्मः, अश्वतरः, तक्षकः, एलापत्रः, महापद्मः, धृतराष्ट्रः, बलाहकः, शङ्खपालः, महाशङ्खः, पुष्पदंष्ट्रः, शङ्खरोमः, नहुषः, रमणः, पणिः, कपिलः, दुर्मुखः, पतञ्जलिः च। एते सर्वे अनन्तपुत्रपौत्रसम्पन्नाः। पूर्वं जनमेजयस्य गृहे यत् दग्धम्, राक्षससमूहः, तद् क्रोधात् सुनमना पुनः उत्पादितवान्। भिमसेनः बहून् दंष्ट्रिणः नष्टवान्; दंष्ट्रिणः, शृगालाः, काकाः, महिषाः, गवः, गोदास्याः च अपि नष्टाः। सुरभिः कश्यपात् त्रिविधं प्रसूतवती—ऋषिसमूहः, ऋषिसंघः, अप्सराससमूहः च। इरा देवी अपि कश्यपात् बहून् किन्नरान् गन्धर्वान् च तथा सर्वाणि तृणानि, वृक्षाः, लता, गुल्माः च प्रसूतवती। खसा देवी कश्यपात् यक्षराक्षसकोटिम् उत्पन्नवती। एते कश्यपस्य शतसहस्रवंशजाः। हे भीष्म, अस्मिन्स्वारोचिषे मन्वन्तरे एषा सृष्टिः प्रसिद्धा। ततः दिति धर्मज्ञा कश्यपात् एकचत्वारिंशत् मरुतः, देवप्रियान्, प्रसूतवती। भीष्मः पप्रच्छ—कथं दितेः पुत्राः, देवप्रियाः मरुतः, जाताः? कथं ते देवैः परममित्रता प्राप्तवन्तः, यद्यपि ते प्रतिद्वन्दिनः? पुलस्त्यः उवाच—पुरा, देवासुरयुद्धे, हरिणा देवैः च दितेः पुत्रपौत्राः हताः। दिति दुःखिता, परमभूमिं गता। पुष्करतीर्थे, शुभायां सरस्वत्याः तटे, सा पतिसेवने निष्णता, कठोरं तपः अकरोत्। दितिः दैत्यजननी, दृढव्रता, फलाहारिणी, कृच्छ्रचन्द्रायणादि कठिनान् व्रतान् अकरोत्। शतवर्षाधिकं, वृद्ध्याः दुःखेन च, सा तपः अकरोत्। ततो तपसा दग्धा, वसिष्ठादीन् पप्रच्छ। सा उवाच—'सन्तानदुःखनाशकं, शुभफलदं व्रतं ब्रूत।' वसिष्ठादयः ऊचुः—'ज्येष्ठमासस्य पूर्णिमाव्रतं, यस्य कृपया सन्तानदुःखात् मुच्यते।' भीष्मः पुनः पप्रच्छ—'ज्येष्ठपूर्णिमाव्रतं कथय, येन दितिः पुनः एकचत्वारिंशत् पुत्रान् प्राप्तवती।' पुलस्त्यः उवाच—'यत् व्रतं वसिष्ठादिभिः दितये पूर्वं उक्तम्, तत् विस्तारतः शृणु।' ज्येष्ठस्य शुक्लपक्षे पूर्णिमायां, व्रती शुक्लशालिपूर्णं अखण्डघटं स्थापयेत्। स घटः फलैः, इक्षुदण्डैः, शुक्लवस्त्रयुगलेन आवृतः, शुक्लचन्दनलेपनः च भूयात्। विविधान्नानि, स्वशक्त्या सुवर्णं च समारोप्य, तस्य उपरि ताम्रपात्रं गुडपूर्णं स्थापयेत्। तस्य उपरि, पद्मरूपे गुहे, सुवर्णमयं ब्रह्मप्रतिमां निर्मायेत्। तस्य वामभागे, शर्कराभूषितां सावित्र्याः प्रतिमां स्थापयेत्। ताभ्यां गन्धधूपं दद्यात्, गीतवाद्यादि च समारोपयेत्। यदि तत्र न स्यात्, तदा पितामहस्य पद्मपूजनं यथा, तथा कुर्यात्। गुडेन सुन्दरां ब्रह्मप्रतिमां निर्माय, पद्मजं शुक्लपुष्पैः, अक्षतैः, तिलैः पूजयेत्। ब्रह्मणः पादौ, लक्ष्म्याः उरू, विरिञ्चेः जानुयुगलं, मन्मथस्य कटी, शुद्धपुच्छस्य उदरं, श्रान्तिहीनस्य सृज्यतेः वक्षः, पद्ममुखस्य मुखं, वेदहस्तस्य भुजौ पूजयेत्। सर्वव्यापिनं नमस्कृत्य, शिरसि पद्मं पूजयेत्। प्रातःकाले ब्राह्मणाय तं घटं समर्पयेत्। भक्त्या ब्राह्मणं भोजयेत्, स्वयं लवणं न भक्षयेत्। भक्त्या प्रदक्षिणं कृत्वा, 'सर्वलोकपितामहः, सर्वभूतहृदयानन्दः, अत्र तुष्टः भवतु' इति मन्त्रं जपेत्। एवं मासमासे सर्वं विधिं कुर्यात्; उपवासिनः पूर्णिमायां अक्षरं ब्रह्म पूजयेत्। रात्रौ एकं फलम् खादेत्, भूमौ शयीत। ततो त्रयोदशे मासे, घृतयुक्तां गाम् समर्पयेत्। विरिञ्चेः शय्यां सर्वोपस्करयुक्तां दद्यात्। सुवर्णमयं ब्रह्मप्रतिमां, रजतमयं सावित्र्याः प्रतिमां निर्मायेत्। सृष्टिकर्ता पद्मस्वरूपः सावित्र्याः सान्निध्यं लभेत्। द्विजं तस्य पत्न्या सह भक्त्या वस्त्राभरणैः पूजयेत्। शक्त्या गाम् अन्यानि च दद्यात्—'स तुष्टः भवतु' इति। शुक्लतिलैः हवनं कृत्वा, ब्रह्मणः नामानि जपेत्। एवं दितिः व्रतं कृत्वा, पुनः एकचत्वारिंशत् मरुतः पुत्रान् लब्धवती, ये देवैः प्रियत्वं प्राप्तवन्तः।