एवं भगवता उक्तः सन् दक्षः देवानां प्रभुम् प्रणम्य स्वगृहं प्रति जगाम, समस्तैः गणैः निरीयमाणः। तदा स भगवान् पत्न्याः शोकविह्वलः गङ्गातटे स्थित्वा सतीं चिन्तयन् इदं मनसि व्यचरत्—"क्व गतासि मम प्रिया?" इत्येवम्। तस्य दुःखेन आक्रान्तस्य तत्रैव स्थितस्य, नारदः भगवन्तं भवस्य सन्निधौ उपसृत्य उवाच—"या सा सती, देवेश, या तव भार्या, या तव प्राणसमाः आसीत्, सा हिमवतः कन्या, मेनायाः गर्भात् जाताऽभूत्। सा वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञा अन्यं देहम् अधत्त।" एवं श्रुत्वा स भगवान् ध्यानसमाविष्टः तां दृष्ट्वा तत्रैव स्थित्वा स्वकार्यं सिद्ध्वा तत्रैव स्थितवान्। सा देवी नवयौवनं प्राप्तवती पुनः परिणीता चाभूत्। एवं, हे भीष्म, प्राचीनकाले यज्ञविनाशस्य वृत्तान्तः कथितः। ततः भीष्मः उवाच—"भगवन्, देवदानवगन्धर्वसर्पराक्षसानां यथाक्रमं सृष्टिक्रमं विस्तारतः श्रोतुमिच्छामि।" इत्युक्ते, पुलस्त्यः प्रत्युवाच—"पूर्वसृष्टिः संकल्पदृष्टिस्पर्शैः अभवत्; ततः दक्षः प्रचेतसः पुत्रः सम्भोगेन सृष्टिं चकार।" "शृणु कौरेव, स कथं सृष्टिं चकार। सृष्टिकाले स देवगणान्, ऋषीन्, सर्पांश्च ससर्ज। तदा जगत् सम्भोगेन न प्रवर्धत; ततः दक्षः असिक्न्याः पत्न्याः सह सहस्रं पुत्रान् ससर्ज।" "ते महात्मानः, विविधभूतसृष्टिकामाः, दृष्ट्वा नारदः तान् हरीश्वरान्, दक्षपुत्रगणान्, उक्तवान्—'भूमेः परिमाणं सम्यक् ज्ञात्वा, ऊर्ध्वाधः च, ततः विस्तारतः सृष्टिं कुरुत।' इत्युक्तं श्रुत्वा, ते सर्वदिक् प्रस्थिताः, अपि च अद्यापि न प्रत्यागच्छन्ति, यथा नद्यः समुद्रं प्रति।" "हर्यश्वेषु नष्टेषु, दक्षः प्रजापतिः पुनः वीरिण्याः सह सहस्रं पुत्रान् ससर्ज। ते शबलाश्वा इति विख्याताः, सृष्टिकार्ये संयुक्ताः। तानपि नारदः पूर्ववत् उक्तवान्—'भूमेः परिमाणं भ्रातॄंश्च ज्ञात्वा, प्रत्यागत्य विस्तारतः सृष्टिं कुरुत।'" "ते अपि भ्रातॄन् अनुगम्य तस्मिन्पथे गताः; ततोऽन्योन्यगमनं नाभिलषन्ति, यः परं पन्थानं वाञ्छति, स दुःखभाग्भवति; तस्मात् तद् वर्जनीयम्। तेषामपि नष्टानां पश्चात्, प्रजापतिः षष्टिं कन्याः ससर्ज।" "तदा दक्षः प्रचेतसः पुत्रः वीरिण्याः षष्टिं कन्याः ससर्ज; तासाम् दश धर्माय, त्रयोदश कश्यपाय, सप्तविंशतिः सोमाय, चतस्रः अरिष्टनेमये, द्वे भ्रुगुपुत्राय, द्वे च क्रिशाश्वाय ददौ। द्वे च अङ्गिरसे दत्ते।" "तासां नामानि विस्तारतः शृणु, देवमातॄणां प्रजननविस्तारं च। धर्मपत्नीः—अरुन्धती, वसु, जामि, लम्बा, भानुः, मरुत्वती, संकल्पा, मुहूर्ता, साध्या, विश्वा च।" "विश्वायाः विश्वदेवाः, साध्यायाः साध्याः, मरुत्वत्याः मरुतः, वसोर् वसवः, भान्व्याः भानवः, मुहूर्तायाः मुहूर्ताः अभवन्। लम्बायां घोषा, नागवीथ्यां जामिजा, पृथिव्यां मरुन्धती। संकल्पायाः संकल्पः अभवत्।" "वसूनां नामानि शृणु—आपः, ध्रुवः, सोमः, धरः, अनिलः, अनलः, प्रत्युषः, प्रभासः। आपः पुत्राः—श्रान्तः, वैतण्डः, शान्तः, वभ्रुः। ध्रुवस्य कालः, सोमस्य वर्चाः। धरस्य द्रविणः, हव्यवादः। कल्पान्ते प्राणः, रमणः, शिशिरः।" "हर्याः मनोहरः, धवः, शिवः; शिवस्य मनोजवः, यः अदृष्टगमनं दत्तवान्। अनलस्य पुत्राः अग्निसमानगुणाः; तेषु शाखः, विशाखः च, वेदेषु स्वयम्भुवः इति प्रसिद्धाः। कृतिकानां कर्तिकेयः, प्रत्युषस्य ऋभुः, देवला ऋषिः।" "प्रभासस्य विश्वकर्मा देवतासु श्रेष्ठः स्थापत्यविद्यायाम्; स एव प्रासाद, गृह, उद्यान, प्रतिमा, भूषणादिषु सर्वत्र देवकारकः।" "सरोवर-वन-कूपादिषु देवतानां स्थापकः। अजा-एकपादः, अहिबुध्न्यः, विरूपाक्षः, रैवतः, हरः, बहुरूपः, त्र्यम्बकः, सुरेश्वरः, सावित्रः, जयन्तः, पिनाकी, अपराजितः—एते रुद्राः, एकादश गणनायकाः, त्रिशूलधारिणः।" "एतेषां पुत्राः चतुर्अशीतिः कोटयः, अक्षयाः स्मृताः; सर्वदिक् एते गणनायकाः रक्षां वहन्ति। एते सर्वे सुरभेः गर्भात् जाताः।" "कश्यपस्य भार्याभ्यः पुत्रपौत्राः च शृणु। अदितिः, दितिः, दनुः, अरिष्टा, सुरसा, सुरभी, विनता, ताम्रा, क्रोधवशा, इरा—एता दश कश्यपस्य पत्न्यः।" एवं दक्षस्य सृष्टिक्रमः, देवदानवगन्धर्वसर्पराक्षसानां च उत्पत्तिविस्तारः, पुलस्त्येन भीष्माय सम्यग् उपदिष्टः।