नारदस्य प्रश्नं शृणु, यः भृगुः कः इति, स च कथं जनार्दनं शप्तुम् अर्हति? सदा ऋषीन् पूजय, ब्राह्मणाः हि तव एव रूपम् इति उक्तम्। ततः ब्रह्मा विष्णुं प्रति उवाच—हे भगवन्, योगनिद्रां आचर, क्षीरसागरे विश्रान्तिं कुरु; यदा कर्तव्यस्य कालः आगच्छति, तदा त्वां अहं जागरयिष्यामि, हे माधव। तव शक्त्या समन्वितः इन्द्रः सर्वाणि कार्याणि साधयिष्यति; सः तव अंशेन शत्रून् विनाशयति। त्रैलोक्यस्य रक्षां कुर्वन्, सः तव आज्ञया आचरिष्यति; एवं स्तुतः विष्णुः ब्रह्माणं प्रति इदं वाक्यम् उवाच। विष्णुः उवाच—हे प्रभो, यथाऽनुशाससि, तत् सर्वं करिष्यामि। ततः स देवः अदृश्यः अभवत्, ब्रह्मा च तं नाजानात्। विष्णोः गमनानन्तरं, ब्रह्मा, लोकपितामहः, पुनः सृष्टिं चकार, सः सर्वभूतानां आदिः अधिपतिः च। तं दृष्ट्वा, नारदः, वाग्मीनां श्रेष्ठः, इत्येवमुवाच—सहस्रशिराः पुरुषः, सहस्रनेत्रः, सहस्रपादः, सर्वत्र व्याप्य स्थितः, पृष्ठतः दशाङ्गुलं भूमेः अतिरिच्य स्थितः। यत् अभूत्, यत् भविष्यति, सर्वं तव एवोत्पन्नम्; अतः पितः, इदं विश्वं त्वत्तः एव उत्पन्नं, त्वत्तः एव भविष्यति। यज्ञः, सर्वा हविः, घृतम्, पशुः द्विविधः, ऋक्सामगानानि च त्वत्तः एव जातानि। यज्ञाः, अश्वाः, गजाः, गावः, धातवः, मृगाः च त्वत्तः एव उत्पन्नाः। तव मुखात् ब्राह्मणाः, तव बाहुभ्यां क्षत्रियाः, तव ऊरुभ्यां वैश्याः, तव पादाभ्यां शूद्राः अभवन्। तव नेत्राभ्यां सूर्यः, तव कर्णाभ्यां चन्द्रमाः, तव मनसः वायुः, तव मुखात् अग्निः जातः। तव नाभेः आकाशः, तव शिरसः स्वर्गः, तव कर्णाभ्यां दिशः, तव पादाभ्यां पृथिवी; सर्वं त्वत्तः एव अभवत्। यथा वटबीजस्य मध्ये महद्वटवृक्षः स्थितः, तथा त्वं बीजरूपः, इदं विश्वं सृष्ट्वा स्थितवान्। वटबीजस्य अंकुरात् वटवृक्षः उत्पद्यते, तथा तव सृष्ट्या इदं जगत् प्रसृतम्। यथा कदलीवृक्षः तस्य त्वचि पत्रेषु च अविनाभावेन दृश्यते, तथा प्रभो, इदं विश्वं त्वत्तः विना न दृश्यते। सा आनन्दमयी शक्तिः त्वयि एव संस्थिता, त्वया एव संयुक्ता; सा सुखदुःखयुताऽपि त्वयि एव, निर्गुणे स्थिताऽपि। नमः ते, भिन्नाभिन्नस्वरूपाय, सर्वभूतसाराय; त्वं व्यक्तिः, प्रकृतिः, पुरुषः, जगदधिपः। त्वं सर्वेषु स्थितः, सर्वं त्वमेव, सर्वरूपधारी; सर्वं त्वत्तः एव उत्पन्नम्—सर्वात्मने नमः। त्वं सर्वात्मा, सर्वेश्वरः, सर्वभूतान्तर्यामी; अतः मम वक्तव्यम् किम्? त्वं हृदयस्थं सर्वं जानासि। प्रभो, मम कामः त्वया पूर्णः; मम तपः सम्यग् अनुष्ठितम्, फलदं च जातम्, यतः त्वां दृष्टवान्, हे जगन्नाथ। ब्रह्मा उवाच—तव तपसः फलं, वत्स, यत् त्वं माम् अदृष्ट्वा न कदापि; नारद, मम दर्शनं निःसंदिग्धं न कदाचित्। अतः वरणं वृणु, यथेष्टम्; मम साक्षात्कारे सर्वं सिद्ध्यति, प्रिये। नारदः उवाच—भगवन्, सर्वभूतपतये, त्वं सर्वेषां हृदये स्थितः; किं तव अज्ञातं, यत् अहम् इच्छेयम्? त्वया यथाकामं सृष्टिः मया दृष्टा, महाबल; अतः देवर्षिदानवान् दृष्ट्वा मम जिज्ञासा जाता। पुलस्त्यः उवाच—ब्रह्मा, स्वर्गपतिः, नारदस्य पुत्रस्य तुष्टः अभवत्; तं वरं दत्वा, नारदं ऋषीणां अग्रगण्यं चकार। मम प्रसादात्, कलियुगे लीलाकथासु तव रतिः भविष्यति; स्वर्गे, पृथिव्याम्, पाताले च तव गमनं निरोधरहितम्। यज्ञसूत्रेण, योगपट्टकेन, छत्रेण, वीणया च, एते तव भूषणानि भविष्यन्ति, हे निष्पाप। विष्णोः, रुद्रस्य, इन्द्रस्य च समीपे, तथा द्वीपपतिषु, त्वं सदा प्रियताम् अवाप्स्यसि। त्वं वर्गाणां आचार्यः मया नियुक्तः; वत्स, यथेष्टं तिष्ठ, स्वर्गे देवैः पूजितः। भीष्मः उवाच—हे शुभे, कथं सती दक्षकन्या देहम् उत्ससर्ज? किमर्थं च रुद्रः दक्षयज्ञं विनाशयामास? मम एषा जिज्ञासा, हे ब्रह्मन्—महेश्वरः, त्रिपुरारिः, कथं क्रोधेन आक्रान्तः अभवत्? पुलस्त्यः उवाच—एकदा गङ्गाद्वारे, भीष्म, दक्षः यज्ञं आरब्धवान्; तत्र देवगणाः, दानवाः, पितरः, महर्षयः च समागच्छन्। सर्वे देवाः इन्द्रसहिताः हृष्टाः समागताः; नागाः, यक्षाः, सुपर्णाः, औषधयः, वनस्पतयः च आगतः। कश्यपः, भगवतः अत्रिः, पुलस्त्यः, पुलहः, क्रतुः, प्रचेताः, अङ्गिराः, वसिष्ठः महातपाः च तत्र आसन्। तत्र समं भूमौ वेदिकां कृत्वा, चतुर्विधान् अग्नीन् स्थापयामास; वसिष्ठः होतुः अभवत्, अङ्गिराः श्रेष्ठः अध्वर्युः। बृहस्पतिः उद्गाता, ब्रह्मा च, नारदः अपि तत्र यज्ञकर्मणि उपस्थिताः, अग्नीन् प्रज्वालयन्तः। सर्वे वसवः आगताः, द्वादश आदित्याः अपि; अश्विनौ, मरुतः, चतुर्दश मनवः च आगताः। एवं यज्ञे प्रवृत्ते, अग्निषु हविः दीयमाने, तत्र परमं शुभं भोजनसमृद्धिं दृष्ट्वा। दशयोजनपरिमिते देशे, सर्वतो भूमि निरीक्ष्य, महान् वेदिकायाः निर्माणं कृतम्, सर्वे च तत्र समागताः।