सर्वे देवाः वासुकितनौ एकत्र स्थिताः, विष्णोः योजनेन दैत्याः तस्य शिरसि स्थापिताः। वासुकेः ज्वलद्विश्वासेन ताडिताः सर्वे असुराः तेजःहीनाः शक्तिहीनाः च अभवन्, तेषां प्रभा नष्टा। किं तु वासुकेः मुखनिःश्वासवायुणा तथा च तस्य पुच्छस्थगर्जितवर्षेण देवाः तृप्ताः अभवन्। क्षीरसागरमध्ये पुण्यः ब्रह्मा, ब्रह्मविदां श्रेष्ठः, तथा महाबलः महादेवः, विष्णोः पृष्ठे उपविश्य स्थितौ। पद्मसम्भवः शत्रुसूदनः ब्रह्मा मन्दरगिरिं बाहुभ्याम् गृह्य, शृङ्खलया बद्ध्वा दृढं धारयामास। देवदानवसेनयोः मध्ये हरिः स्वयं कूर्मरूपेण क्षीरसागरमध्ये स्थितः। अन्येन शक्तिप्रभागेन हरिः देवाः बलयामास, यदा देवदानवाः क्षीरसागरं मथयन्ति स्म। प्रथमं सुरभिः, कामधेनुः, देवैः पूजिता, उत्पन्ना; तस्याः दर्शनात् देवाः तथा बुद्धिमन्तः दानवाः हृष्टाः अभवन्। सर्वे विस्मितचित्ताः तां दृष्ट्वा, दिवि सिद्धाः अपि अचिन्त्यं पश्यन्तः 'किमेतत्?' इति विचारयामासुः। ततः वारुणी देवी, मदविह्वला, अस्थिरपदया, एकवस्त्रधारिणी, मुक्तकेशी, रक्तनेत्रा, स्थिरदृष्टिः, 'अहं शक्तिदात्री देवी; दानवाः मां गृह्णन्तु' इति घोषयामास। देवाः वारुणीं अपवित्रां मन्यन्तः त्यक्तवन्तः, दैत्याः तु तां स्वीकृत्य, तया सह सम्बद्धाः अभवन्। मथनात् पारिजातः दिव्यः शुभः वृक्षः, सौन्दर्यगुणसम्पन्नः, उत्पन्नः; ततः अप्सरासः समूहम् अभवत्। तस्मिन्काले षष्टिकोटयः अप्सरासः, देवदानवसामान्याः, पूर्वं सृष्टाः, पुण्येन उभयपक्षे वितीर्णाः। ततः सोमः, देवप्रियः, उत्पन्नः; जटाजूटधारी शिवः तं स्वायं याचितवान्। 'नूनं चन्द्रं मया गृहीतम्,' इति वदन्, ब्रह्मा हरस्य भूषणं तं अनुमोदितवान्। ततः कालकूटं विषं, भयङ्करं, उत्पन्नम्; सर्वे दानवाः देवैः सह तेन व्यथिताः। तद्विषं महादेवः इच्छया पीतवान्; तस्य पानात् महेश्वरः नीलकण्ठः अभवत्। अवशिष्टं विषं नागैः पीतम्, क्षीरसागरात् उत्पन्नम्; ततः धन्वन्तरिः, शुक्लवस्त्रधारी, स्वयम् प्रकटितः। सः कुम्भं अमृतपूर्णं धारयन् उत्पन्नः; वैद्यराजस्य दर्शनात् सर्वेषां मनः शान्तम् अभवत्। अनन्तरं अश्वः उत्पन्नः, तथैव ऐरावतः गजः; ततः प्रभायुक्तः, अत्यन्तं विकसितः, कश्चित् पद्मे स्थितः। क्षीरात् श्रीदेवी, पद्मधारिणी, उत्पन्ना; महर्षयः हृष्टाः तां श्रीसूक्तेन स्तुतवन्तः। गन्धर्वाः विश्वावसु-मुख्याः तस्याः पुरतः गीतं गायन्ति; अप्सरासः घृताचीप्रमुखाः तत्र नृत्यन्ति स्म। नद्यः गङ्गाद्याः, स्नानार्थं, जलैः उपगच्छन्; दिशागजाः शुद्धं जलं सुवर्णपात्रेण आदाय, श्रीं, सर्वलोकनायिकां, स्नापयामासुः; क्षीरसागरः च अव्ययपद्ममालां तस्यै दत्तवान्। विश्वकर्मा तस्यै अंगभूषणानि दत्तवान्; दिव्यं माल्यं वस्त्रं च निर्माय, स्नातां रत्नैः अलङ्कृतवान्। इन्द्रादयः, परिचारकगणः, विद्याधराः, महानागाः, दानवाः, महादैत्याः, राक्षसाः गुह्यकैः सह, कन्यां इच्छन्तः अभवन्। तदा ब्रह्मा अब्रवीत्—'वासुदेव, त्वमेव तां गृह्णीयाः, यां मया दत्तां।' 'देवदानवाः मया अत्र निषिद्धाः; तव संयमेन अहं तुष्टः।' ततः श्रीः ब्रह्मणा संबोधिताः—'हे देवी, केशवम् गच्छ; मया दत्तं पतिं प्राप्य, अनन्तकालं मुदं कुरु।' सर्वदेवानां पुरतः सा हरिपृष्ठं गच्छति; तत्र स्थित्वा सः देवम् उवाच— 'हे देव, मया कदापि न त्याज्यः; सदा आज्ञापालनशीला भवामि; तव वक्षसि स्थास्यामि, सर्वलोकप्रियाः।' ततः देवाः लक्ष्मीं विष्णोः वक्षसि दृष्ट्वा, राजन्, परमं हर्षं प्राप्तवन्तः। दैत्याः विष्णोः विमुखाः, महतीं दुःखवेदनां प्राप्तवन्तः; लक्ष्मीः विप्रचित्तिप्रमुखान् दानवान् त्यक्तवती। ततः दानवाः धन्वन्तरिहस्ते स्थितं अमृतं हृतवन्तः; तेषां दुष्टचित्तानां तद् महाद्रव्यं गृहीतम्। विष्णुः मायया स्त्रीरूपं धारयन् तान् मोहयामास; आगत्य दानवान् अभ्युवाच—'कुम्भं मे दत्त।' 'युष्माकं वशे स्थित्वा, गृह्ये स्थास्यामि,' इति उक्त्वा, तां त्रैलोक्ये शोभनरूपां दृष्ट्वा, तेषां मनः कामेन आकृष्यम्। तस्याः रूपं इच्छन्तः, लोभेन अभिभूतचित्ताः, अमृतं तस्यै दत्तवन्तः, तां पुरतः पश्यन्तः। दानवेभ्यः अमृतं गृह्य, तया देवेषु दत्तम्; ततः इन्द्रप्रमुखाः देवगणाः तद् अमृतं पीतवन्तः। दानवाः उत्तोलितखड्गाः तां प्रति धावन्तः; किं तु अमृतपानानन्तरं तेषां महाबलसेना पराजिता।