देवानां पुनः पुनः दैत्यैः सह पराजयं विना त्वां सम्प्राप्तवन्तः — इति उक्ते भगवतः कमलनयनस्य परमेणात्मना सह संवादः प्रवृत्तः। तान् देवतान् अप्राप्तपूर्वे स्थितौ निरीक्ष्य, स भगवान् उवाच — अहं वः शक्तिं वर्धयिष्यामि, हे देवाः। यत् कर्तव्यम्, तच्छृणुत; सर्वाणि ओषधीनि दैत्यैः सह क्षीरसमुद्रे संयोजयित्वा आनयत। मन्दरं मन्थानं कृत्वा, वासुकिं नागराजं रज्जुं कृत्वा, मम साहाय्येन, अमृतस्य प्राप्त्यर्थं समुच्चालयत, हे सुराः। आदौ दैत्यैः सह सौम्यया वाचा संवादं कुर्वन्तु; फलस्य तु समं भागं सर्वे प्राप्स्यथ। समुद्रमथनात् उत्पन्नं यदामृतं स्यात्, तद् पित्वा यूयं बलवन्तः च अमृताः च भविष्यथ। तथैव अहं यतिष्ये यत् शत्रवो देवतानां न अमृतं प्राप्नुवन्ति; केवलं देवाः, क्लेशं वहन्तः अपि, तस्मात् न वञ्चिताः स्युः। एवं भगवता देवदेवेन उक्ताः, सर्वे देवाः तदनन्तरं दानवैः सह संधिं कृत्वा, अमृतस्य प्राप्त्यर्थं प्रयत्नं अकुर्वन्। देवाः, असुराः, दानवाः च सर्वाः ओषधीन् समाहृत्य, शरद्भ्रदर्पेण दीप्तं क्षीरसमुद्रं प्रक्षिप्य, मन्थनाय प्रवृत्ताः। मन्दरं पर्वतं मन्थानं कृत्वा, वासुकिं नागं रज्जुं कृत्वा, ते सम्यक् मन्थनं आरब्धवन्तः, हे राजन्, अमृतस्य प्राप्त्यर्थम्। सर्वे देवाः वासुकेः पुच्छे स्थिताः, विष्णोः विधानात् दैत्याः नागस्य शिरसि स्थापिता अभवन्। वासुकेः श्वासाग्निना दग्धाः सर्वे असुराः तेजः हीनाः शक्तिहीनाः अभवन्। वासुकेः मुखात् निष्क्रान्तवातेन, पुच्छे मेघैः वर्षेण च, देवाः शीतलाः सञ्जाता अभवन्। क्षीरसमुद्रमध्ये भगवतः ब्रह्मणः, वेदविदां श्रेष्ठस्य, महादेवस्य च, विष्णोः पृष्ठे स्थानम् आसीत्। कमलसम्भवः शत्रुतापनः मन्दरं बाहुभ्यां गृह्य, तं शृङ्खलया बद्ध्वा दृढं धारयामास। सुरदानवमध्यस्थः हरिः स्वयं कूर्मरूपेण क्षीरसमुद्रमध्ये स्थितः। स्वस्य अन्येनांशेन हरिः देवतान् बलवत्तरान् चकार, यदा देवदानवाः क्षीरसमुद्रं मन्थयन्ति स्म। प्रथमं सुरभी, कामधेनुः, देवैः पूजिता, समुद्रमथनात् समुत्थिता; तस्याः आगमने देवाः, बुधाः च दानवाः प्रमोदिताः। सर्वे विस्मितचित्ताः, विस्मयं दृष्ट्वा, दिवि सिद्धाः अपि चकिताः — किमेतदिति। ततो वरुणी देवी, मदनिमग्नलोचना, कम्पमानपदा, एकवाससा, विमुक्तकेशा, रक्तलोचना, स्थिरदृष्टिः, उवाच — अहं बलप्रदा देवी; दानवाः मां गृह्णन्तु। वरुणीं अपवित्रां मन्यमानाः देवाः तां न स्वीकृतवन्तः; दैत्याः तु तां गृह्य, सा तेषां सहवासिनी अभवत्। ततः समुद्रमथनात् पारिजातः दिव्यः, शुभः, शोभायुक्तः, गुणसम्पन्नः वृक्षः उत्पन्नः; ततः अप्सरसां गणाः प्रादुरभवन्। तस्मिन् समये षष्टिकोटी अप्सराः जाताः, ये देवदानवयोः सामान्याः; सर्वाः पूर्वं सृष्टाः, पुण्येन उभाभ्यां लब्धाः। ततो देवप्रियः चन्द्रः उत्पन्नः; शूलपाणिः जटाधरः शिवः तं स्वयम् इच्छया याचितवान्। न संशयः — अहं चन्द्रं गृह्णामि — इति शम्भुः उक्तवान्; ब्रह्मा तं हरस्य भूषणं स्वीकृतवान्। ततः कालकूटं विषं, भीषणं, समुद्रमथनात् उत्पन्नम्; तेन सर्वे दानवाः, देवाः च पीडिताः। तद्विषं महादेवः स्वेच्छया पितवान्; तस्य पानात् महेश्वरः नीलकण्ठः अभवत्। शेषं तु नागैः पितम्, यत् क्षीरसमुद्रात् उत्पन्नम्; ततः धन्वन्तरिः, श्वेताम्बरधारी, स्वयमेव प्रादुरभूत्। स अमृतपूर्णं कुम्भं धारयन्, तत्र प्रादुरभवत्; तं वैद्यराजं दृष्ट्वा सर्वेषां मनः शान्तिम् अवाप। ततः अश्वः, एवं ऐरावतः गजः, समुद्रात् उत्पन्नौ; तदा कश्चन ज्योतिष्मान्, पूर्णकुसुमितः, कमले स्थितः। क्षीरात् श्रीर्देवी, कमलधारिणी, समुत्थिता; महर्षयः हृष्टाः तां श्रीसूक्तेन स्तुतवन्तः। गन्धर्वाः, विश्वावसु, मुखा च, तस्याः पुरतः गीतानि गायन्ति स्म; तत्र अप्सरसां गणाः, घृताचीमुख्याः, नृत्यन्ति स्म। नद्यः, गङ्गाद्याः, तस्याः स्नानार्थं जलानि आनयन्; दिग्गजाः, सुवर्णपात्रेषु शुद्धोदकम् आदाय, तस्याः अभिषेकं कृतवन्तः। क्षीरसमुद्रः स्वयम् तस्यै अव्ययपद्ममालां दत्तवान्। विश्वकर्मा तस्यै अङ्गरागानि, दिव्याभरणानि, माल्यवस्त्राणि च निर्माय, स्नातां रत्नैः अलङ्कृत्य, तां शोभितवान्। इन्द्रादयः, परिचारकगणाः, विद्याधराः, महोरगाः, दानवाः, महादैत्याः, राक्षसाः, गुह्यकाः च — सर्वे तां कन्यां इच्छन्ति स्म। तदा ब्रह्मा उवाच — वासुदेव, त्वमेव ताम् उपयच्छ; मया दत्तां त्वं गृहाण। देवाः, दानवाः च, मया अत्र निषिद्धाः; त्वं संयमं कृत्वा मम प्रीतिं प्राप्तवान्। एवं ब्रह्मणा समादिष्टा श्रीः उवाच — हे देवि, केशवम् उपगच्छ; मया उपन्यस्तं पतिं प्राप्य, अनन्तकालम् आनन्दं प्राप्नुहि।