तस्मात् तव त्रयो लोका ह्यधिभूतं श्रीहीनत्वं प्राप्स्यन्ति, यतः सर्वे भूतानि चराचराणि तस्य कोपसंभूतस्य भीताः अभवन्। त्वं च, हे देवाधिप, अत्यधिकदर्पेण मामवज्ञाय, महेन्द्रः शीघ्रं गजेन्द्रस्य स्कन्धात् अवतीर्णः। स साक्षात् दुर्वाससं निष्पापं मुनिं प्रशमयितुम् अत्यन्तं प्रयत्नं चकार; प्रणम्य तं प्रसादयितुम् इच्छन्। किन्तु महर्षिः "न ते क्षमिष्ये—किं बहुना, शतक्रतो?" इति उक्त्वा तस्मात् निर्गतः, तं च देवाधिपः punar् अन्वगच्छत्। पश्चात् इन्द्रः ऐरावतं गजम् आरुह्य अमरावतीं जगाम; तस्मात् प्रभृति त्रयो लोका इन्द्रसहिताः श्रीहीनाः अभवन्। न यज्ञाः अभवन्, न तपः तपस्विभिः आचरितम्, न दानानि दत्तानि; जगत् सर्वथा विनष्टवत् अभवत्। एवं त्रिषु लोकेषु श्रीविहीनेषु धर्महीनेषु च, दैत्यदानवाः सुरान् जेतुं समारभन्त। तदा सुराः अग्निप्रधानाः इन्द्रादयः दैत्यैः पराजिताः सन्तः भगवतां पितामहम् शरणं जग्मुः। तेषां वृत्तान्तं श्रुत्वा ब्रह्मा तान् अनुशास्य, देवैः सह क्षीरसागरस्य उत्तरतीरे जगाम। तत्र सम्प्राप्तः सः भगवाँल्लोकपिता वासुदेवं प्राह—"उत्तिष्ठ विष्णो, शीघ्रं सुराणां हितं कुरु!" "त्वया विना सुराः पुनः पुनः दैत्यैः पराजिताः भवन्ति" इति उक्तः सः कमलनयनः परमपुरुषः वाक्यम् अवदत्। तान् सुरान् अदृष्टपूर्वेण भावेन स्थितान् दृष्ट्वा सः उवाच—"वर्धयिष्यामि वः बलम्, देवाः।" "कर्तव्यं वः वक्ष्यामि—औषधिसमूहं दैत्यान् सह क्षीरसागरे आनयध्वम्।" "मन्दरं मन्थानं कुरुत, वासुकिं च रज्जुम्; मम साहाय्येन अमृतार्थं मन्थनं कुरुत, देवाः।" "आदौ दैत्यैः सौम्यया भाषया सह कर्तव्यं निर्दिश्यताम्; अत्र फलस्य समभागिनः सर्वे भविष्यथ।" "क्षीरसागरमन्थनात् यदा अमृतं समुत्पत्स्यते, तदा तद् पित्वा यूयं बलिनः अमृताश्च भविष्यथ।" "एवम् अहं यत्नं करिष्यामि यथा सुरशत्रवः अमृतं न लप्स्यन्ते; केवलं देवाः क्लेशमपि वहन्तः अमृतं न हीयन्ते।" एवं भगवता उक्ताः देवाः सर्वे दानवैः सह संधिं कृत्वा अमृतार्थं प्रयासं चक्रुः। ततः देवदानवदानवाः सर्वाः औषधयः संहृत्य क्षीरसागरं, शरत्कालमेघसदृशप्रभं, न्यक्षिपन्। मन्दरं मन्थानं कृत्वा वासुकिं रज्जुं कृत्वा, ते क्षीरसागरं मन्थयितुं प्रवृत्ताः। देवाः सर्वे वासुकितः पुच्छे स्थिताः, विष्णोः युक्त्या दैत्याः शिरसि स्थापिताः। वासुकेः मुखात् निष्पतदग्निश्वासेन दैत्याः सर्वे तेजोहीनाः शक्तिहीनाश्च अभवन्। वासुकिपुच्छे वायुवर्षाभ्यां देवाः तर्पिताः अभवन्। क्षीरसागरमध्यस्थे तस्मिन् समये, भगवाँल्लोकपिता ब्रह्मा ब्रह्मविदां श्रेष्ठः, महादेवश्च, विष्णोः पृष्ठे स्थितौ। कमलयोनेः बाहुभ्यां मन्दरः शृङ्खलया बद्धः दृढं धारितः। देवदानवमध्यस्थः हरिः स्वयं कूर्मरूपेण क्षीरसागरमध्यं प्रविष्टः। अन्यया शक्त्या हरिः देवतान् बलेन संवीर्य चकार यदा देवदानवाः सागरं मन्थयन्ति। प्रथमं सुरभिः कामधेनुः देवैः पूजिता समुत्पन्ना; तस्याः दर्शनात् देवाः दानवाश्च प्रमुदिताः। सर्वे विस्मयचकितचित्ताः दृष्ट्वा तिष्ठन्ति, दिवि सिद्धाः अपि "किमेतत्?" इति विस्मयं जग्मुः। ततः वारुणी देवी मदविह्वला, एकवस्त्रधारिणी, विमुक्तकेशी, रक्तलोचना, पीनोपान्ता, "बलप्रदा देवी अहम्, दानवाः मां गृह्णन्तु" इति उक्त्वा समुत्पन्ना। देवाः तां अपवित्रां मन्यन्तः त्यक्तवन्तः; दैत्याः तु ताम् अङ्गीकृत्य, सा तेषां सहवासिनी अभवत्। मन्थनात् परिजातः दिव्यः शुभवृक्षः, सौन्दर्यसम्पन्नः, पुण्यगुणसमन्वितः, समुत्पन्नः; ततः अप्सरसां समूहः अपि। तदा षष्टिकोटी अप्सरसो देवदानवसम्भोग्याः जाताः; सर्वाः पूर्वसृष्टाः, पुण्येन तयोः समभ्यागताः। ततः चन्द्रमाः, देवप्रियः, समुत्पन्नः; शूलपाणिः जटाधरः शिवः तम् आत्मनः अभिलष्य याचितवान्। "न संशयः, चन्द्रं मया गृहीतम्" इति उक्त्वा ब्रह्मणा हरस्य अलंकारत्वे अनुमोदितः। ततः कालकूटं विषं भयानकं समुत्पन्नम्; तेन विषेण दानवाः देवाश्च पीडिताः। तत् विषं महादेवः स्वेच्छया पीत्वा, नीलकण्ठः अभवत्। अवशिष्टं विषं नागैः पीतम्, तदपि क्षीरसागरात् उत्पन्नम्। तदा धन्वन्तरिः शुक्लाम्बरधारी स्वयं समुत्पन्नः। स अमृतपूर्णं घटं धारयन् प्रादुरभवत्; तस्य दर्शनात् भिषग्वरस्य सर्वेषां मनः प्रसन्नम् अभवत्।