स मुनिः, भूतेनाभिभूतः प्रायः प्रमत्तः सन्, किन्तु तेजस्वी दीप्तिमान्, इन्द्रियाणि संयम्य, तत्र स्थितः, इदं वचनं प्राह – "एषा विद्याधरकन्या, स्तनयुगलसम्पन्ना, उच्चैः पूर्णवदन्या, सौभाग्यलक्षणैः शोभिता, भूषणैः विभूषिता, दृष्टा मया। अतः मम मनः विक्षिप्तं जातम्; कामविषये मे बुद्धिः नास्ति।" एवं उक्त्वा स मुनिः, "अहं अन्यत्र गच्छामि, स्वमुत्तमं सौभाग्यं दर्शयन्," इति निश्चय्य, भूमौ विचरन् अभवत्। तत्र स इन्द्रं देवाधिपतिं, शचीपतिं, ऐरावतारूढं, त्रैलोक्यनाथं, दीप्तिमन्तं दृष्टवान्। स मुनिः, स्वमस्तकात् मकरन्दमदविह्वलभृङ्गसंवृतं माल्यं गृहीत्वा, भूतेनाभिभूतवत्, तं देवाधिपतिं समर्पितवान्। इन्द्रः तद् माल्यं गृह्य, ऐरावतस्य शिरसि स्थापयामास; तन्माल्यं कैलासशिखरे गङ्गेव दीप्तिमान् अभवत्। किन्तु ऐरावतः, गन्धमदविह्वलितनयनः, तं माल्यं हस्तेन गृहीत्वा भूमौ अपातयत्। ततः पूज्यः दुर्वासाः मुनिश्रेष्ठः, कोपाविष्टः सन्, इन्द्रं प्रति क्रुद्धः वचनं प्राह – "वृष्ण्यधिप, तव चित्तं ऐश्वर्यगर्वेण दूषितम्; त्वं अहंकारपूर्णः। यत् मया दत्तं श्रीमाल्यं, सौभाग्यनिलयं, त्वया न सम्मानितम् –" "मूढ, तेन तव त्रैलोक्यस्य सौभाग्यं नश्यति; मया दत्तं माल्यं त्वया भूमौ अपातितम्। अतः तव त्रैलोक्यं सौभाग्यहीनं भविष्यति; सर्वाणि भूतानि स्थावरजङ्गमानि, तस्य कोपं भीतः सन्ति।" "त्वं अतीव अहंकारेण मां अवमानितवान्, देवाधिप।" इत्युक्त्वा, महेन्द्रः शीघ्रं ऐरावतस्य स्कन्धात् अवतीर्य, दुर्वाससम् अघरहितं मुनिं शमयितुम् प्रयत्नं कृतवान्। स विनयेन प्रणम्य, शान्तिं याचितवान्। मुनिः तं प्रति, "न ते क्षमिष्यामि – किं अधिकं वक्तव्यम्, शतक्रतो," इति उक्त्वा, तस्मात् निर्गतः; इन्द्रः पुनः तस्य अनुगमनं कृतवान्। ततः इन्द्रः ऐरावतं आरोह्य, अमरावतीं गतः; तस्मात् कालात् त्रैलोक्यं इन्द्रसहितं सौभाग्यहीनं अभवत्। यज्ञाः न अभवन्, तपस्विनः तपः न अचरन्, दानानि न दत्तानि; लोकः प्रायः विनष्टः अभवत्। एवं त्रैलोक्ये सर्वथा सौभाग्यशून्ये धर्महीने, दैत्यदानवाः देवांश् जयितुम् उद्युक्ताः अभवन्। देवाः, इन्द्रसहिताः, दैत्यैः पराजिताः सन्तः, अग्निप्रमुखाः, भगवत्पितामहं शरणं गताः। तेषां वृत्तान्तं श्रुत्वा, ब्रह्मा तान् उपदिश्य, देवैः सह, क्षीरसागरस्य उत्तरतीरे अगच्छत्। तत्र आगत्य, पूज्यः पितामहः वासुदेवं संबोध्य आह – "उत्तिष्ठ विष्णो, शीघ्रं देवहितं कुरु!" "त्वां विना, देवाः पुनः पुनः दैत्यैः पराजिताः सन्ति।" इति उक्त्वा, पद्मनयनः परमात्मा वचनं प्राह। देवान् अदृष्टपूर्वेण अवस्थां स्थितान् दृष्ट्वा, स आह – "अहं वः शक्तिं वर्धयिष्यामि, हे देवाः।" "यत् कर्तव्यं, तद् अहं वक्ष्यामि – सर्वाणि ओषधीनि दैत्यैः सह क्षीरसागरं नयत।" "मन्दरं मथनदण्डं कुरुत, वासुकिं रज्जुं; मम साहाय्येन, अमृताय समुद्रम् मथत, हे देवाः।" "प्रथमं, दैत्यैः सौम्यं संवादं कुरुत; तत्र सर्वे समफलभागिनः भविष्यथ।" "यदा समुद्रम् मथित्वा अमृतं जायते, तद् पिबित्वा बलिनः अमराः भविष्यथ।" "एवं, अहं तद् विधास्यामि यथा देवशत्रवः अमृतं न प्राप्नुयुः; देवाः एव, क्लेशं वहन्तः अपि, अमृतं न वञ्चिताः स्युः।" इति देवदेवेन उक्ताः, सर्वे देवाः तदनन्तरं असुरैः संधिं कृत्वा, अमृतार्थं प्रयत्नं कृतवन्तः। देवाः, असुराः, दानवाः, सर्वा ओषधयः संगृहीत्वा, शरद्भ्राजितं क्षीरसागरं निन्युः। मन्दरं मथनदण्डं कृत्वा, वासुकिं रज्जुं, ते तीव्रं मथनं प्रारब्धवन्तः, हे राजन्, अमृतप्राप्तये। सर्वे देवाः वासुकितुच्छे स्थिताः; विष्णोः व्यवस्था, दैत्याः तस्य शिरसि स्थिताः। वासुकिस्य मुखात् ज्वलितवायुनिःश्वासेन, सर्वे असुराः दीप्तिहीनाः, शक्तिहीनाः, तेजोविनष्टाः अभवन्। किन्तु वासुकिस्य पुच्छात् वायुनिःश्वासेन, मेघवृष्ट्या च, देवाः शीतलिताः अभवन्। क्षीरसागरमध्यस्थे, भगवतः विष्णोः पृष्ठे, ब्रह्मा ब्रह्मविदां श्रेष्ठः, महादेवः च, स्थितौ। पद्मजः, शत्रुनाशकः, मन्दरं बाहुभिः गृहीत्वा, शृङ्खलेन बन्धित्वा, दृढं गृहीत्वा स्थितः। हरिः स्वयं, देवदानवयोः मध्ये, कूर्मरूपेण, क्षीरसागरमध्यस्थः अभवत्। अन्येन शक्तिभागेन, हरिः देवाः बलवन्तः कृतवान्, यदा देवदानवाः क्षीरसागरं मथन्ति स्म। प्रथमतः सुरभिः, कामधेनुः, देवैः पूजिता, उत्पन्ना; तस्याः दर्शनं देवाः, दानवाः च, हृष्टाः अभवन्। सर्वे चित्तविमूढाः, विस्मयेन पश्यन्तः, दिवि सिद्धाः अपि च, "किम् एतत्?" इति चिन्तयन्तः अभवन्। ततः वारुणी देवी, मदविह्वलितनयनाः, मदान्धगामिनी, प्रकटिता।