राज्ञः कोपात् दक्षस्य, सती स्वदेहं परित्यज्य, हिमवत्-मेनयोः कन्या अभवत्, नृपश्रेष्ठ। ततः भगवता भवेन प्रार्थिता सा पुण्या पुनः पाणिग्रहणं प्राप्तवती। दक्षात् धाता च विधाता च जातौ, भृगुतः ख्यातिः अपि जाता। देवी श्रीः, या देवदेवस्य नारायणस्य पत्नी अस्ति, तस्याः कथा श्रूयते। भीष्मः उवाच— श्रुतं मया लक्ष्मीः क्षीरसागरात् उत्पन्ना, तथा च भृगुपुत्री ख्यातिरूपेण जाता इति। किमिदं, भगवन्, कथं व्याख्यास्यसि? तथा दक्षकन्या शुभा कथं देहमत्यजत्? उमा कथं मेनायाः गर्भात् जाता? किमर्थं देवदेवेन हिमवत्कन्या पत्नी कृताऽभवत्? दक्षेन सह विवादः कः जातः? एतत् सर्वं विस्तरेण श्रोतुमिच्छामि। पुलस्त्यः उवाच— राजन्, त्वया यदिह पृष्टं तत् शृणु। अहम् अपि एतां श्रीकथां पितामहात् श्रुतवान्। अत्रेः पुत्रः दुर्वासाः, पृथिव्यां विचरन्, एकस्याः विद्याधरीकन्यायाः गन्धपुष्पमालां ददर्श। स तां याचितवान्— “मम जटासु स्थापयिष्यामि, इमां मालां देहि।” सैव सा कन्या हर्षेण दुर्वाससे मालां दत्तवती। स मुनिः तां मालां शिरसि धृत्वा चिरकालं बभूव। स मुनिः, उन्मत्तभूतवेषधारी, तेजस्वी च, अवदत्— “इयं विद्याधरी, स्तनभरनता, रूपश्रीसंपन्ना, भूषणशोभिता, दैवयोगात् दृष्टा। मम चित्तं कामविषये न बुद्धिमान्, विक्षिप्तमभवत्। किञ्चिदन्यत्र गमिष्यामि, स्वसौभाग्यं दर्शयन्।” इति उक्त्वा, पृथिव्यां विचरन्, स इन्द्रं ददर्श— त्रैलोक्यनाथं, शचीपतिं, ऐरावतारूढं, दीप्तिमन्तं। ततः स मुनिः स्वशिरसः मालां गृहीत्वा, भ्रमरैः परिसंवृतां, इन्द्राय दत्तवान्। इन्द्रः तां मालां गृहीत्वा गजे शिरसि स्थापयामास, सा मालाऽपि कैलासे गङ्गेव शोभिता। किन्तु गजः, सुरभिगन्धेन मदोन्मत्तः, स मालां सूण्डया गृहीत्वा भूतले अपातयत्। तदा दुर्वासाः, मुनिश्रेष्ठः, कोपाविष्टः सन् इन्द्रं प्रति क्रुद्धः इदं वचनमुवाच— “वासव, तव चित्तं ऐश्वर्यगर्वेण दूषितम्। मया दत्ता या श्रीमालाऽपि, सौभाग्यस्थानं, तां त्वं न सम्मानितवान्। मूढ, अतः त्रैलोक्यस्य श्रीः नश्यिष्यति, यतः त्वया सा मालाऽवमानिता। अतः त्रैलोक्यं श्रीविहीनं भविष्यति; सर्वे प्राणी दुर्वाससः कोपात् कम्पन्ते।” इन्द्रः तदा, मुनिं तुष्टुम् इच्छन्, ऐरावतस्य स्कन्धात् अवतीर्य, प्रणिपत्य, क्षमायाः याचना चकार। दुर्वासाः उवाच— “न ते क्षमिष्ये, किं बहु भाषसे, शतक्रतो?” इति उक्त्वा, स मुनिः तत्रत एव गतवान्, इन्द्रः पुनः अनुगतः। ततः ऐरावते आरूढः, अमरावतीं जगाम। तस्मात् कालात् त्रैलोक्यं श्रीहीनं जातम्। यज्ञाः नाभवन्, तपःनिष्ठाः विरमिताः, दानानि न दत्तानि, लोकः विनष्टप्रायः अभवत्। तदा त्रैलोक्यं श्रीविहीनं धर्मरहितं च दृष्ट्वा, दैत्यदानवाः देवांश्च जेतुम् उद्यताः। देवा इन्द्रपुरोगमाः, अग्निना सहिताः, भगवतां पितामहम् शरणं जग्मुः। तद्वृत्तान्तं श्रुत्वा ब्रह्मा तान् उक्त्वा, सर्वैः देवैः सह क्षीरसागरस्य उत्तरतीरं गतवान्। तत्र आगत्य, ब्रह्मा वासुदेवं प्रार्थयामास— “उत्तिष्ठ विष्णो, शीघ्रं देवहितं कुरु!” “त्वद्विना देवाः पुनःपुनः दैत्यैः पराजिताः।” इति उक्ते, कमलनयनः परमात्मा उवाच— “एवं अप्राकृतदशां दृष्ट्वा, अहं देवाः तेजोवृद्धिं करिष्यामि। यथोचितं कर्म वक्ष्यामि— समस्तौषधीनि दैत्यैः सह क्षीरसागरे क्षिप्यन्ताम्। मन्दरः मन्थानः क्रियतां, वासुकिः रज्जुः। अहं सहायः भविष्यामि; अमृतार्थं मन्थनं कुरुत। पूर्वं दैत्यैः सौहार्दपूर्वकं संभाष्य, फलविभागः समः भविष्यति। क्षीरसागरमन्थनात् अमृतं जातं, तद् पीत्वा अमराः स्थिरबलाः च भविष्यथ। तथापि, मया उपायः कर्तव्यः यथा दैत्याः अमृतं न प्राप्स्यन्ति, केवलं देवाः लभन्ते।” एवं देवदेवेन उक्ताः, सर्वे देवाः असुरैः संधिं कृत्वा अमृतार्थं यत्नं कृतवन्तः। देवाः, असुराः, दानवाः च, सर्वौषधीनि समानीय, शरदभ्रसदृशप्रभं क्षीरसागरं क्षिप्य, मन्दरं मन्थानं कृत्वा, वासुकिं रज्जुतया, मन्थनं कर्तुं प्रचक्रमुः।