मृत्योः सञ्जातानि व्याधिः, जराः, शोकः, तृष्णा, च क्रोधः इत्येतानि दुःखस्य अपत्यानि अधर्मलिङ्गानि च प्रसिद्धानि। एतेषां न पत्न्यः, न पुत्राः; सर्वेषां शुक्रमूर्ध्वगं, शूररूपिणः, हे नरश्रेष्ठ, ब्रह्मण एव एते रूपाणि। एते सर्वदा जगतः संहारकारकाः सन्ति। अधुना ते रुद्रस्य सृष्टिं ब्रह्मणा यथाक्रियत कथयामि। कल्पादौ ब्रह्मा आत्मसमं पुत्रं चिन्तयन् उपविष्टः, तस्य गोदरे नीलरक्तवर्णः बालकः प्रादुरभवत्। स बालकः सशब्दं रोदनं कृत्वा अश्रूणि मुमोच, राजश्रेष्ठ। तं रुदनं पश्यन् भगवान् तं बालकं वचनमब्रवीत्—"तव किम् नाम?" इति। स च प्रजापतिः प्रत्युवाच—"यतो रुदसि, तस्मात् रुद्रः नाम ते; मा रुद, धैर्यं कुरु" इति। तथोक्तेऽपि स सप्तवारं पुनः अरोदीत्। तदा प्रभुः तस्मै सप्तान्यि नामानि ददौ। एतेषां अष्टानां रूपाणां प्रभुः अष्टौ वासस्थानानि अकल्पयत्—भवः, शर्वः, ईशानः, पशुपतिः, भीमः, उग्रः, महादेवः इति पितामहः नामानि चकार। सूर्यः, आपः, पृथिवी, अग्निः, वायुः, आकाशः, दीक्षितः ब्राह्मणः, सोमः—एतानि अपि तस्य रूपाणि। एवं रुद्रः एतेन विधिना सतीं भार्याम् अलभत। दक्षस्य कोपात् सा सती स्वं शरीरं त्यक्त्वा हिमवतः मेनायाः च कन्या अभवत्, राजश्रेष्ठ। आमन्त्रिता च भगवती भवेन punar vivाहिताऽभवत्। दक्षात् धाता विधाता च, भृगुतः ख्यातिः जाताः। श्रीः देवी या भगवतश्च नारायणस्य पत्नी—सैव सा। अथ भीष्मः उवाच—"श्रीमद्गिरिं क्षीरसिन्धोः समुद्भूतां श्रुतवानस्मि, ख्यातिरूपेण च भृगुपुत्रीं जातां श्रुतवानस्मि। किमेतद्? दक्षकन्याया देहत्यागः कथं, मेनायाः गर्भात् उमाजन्म च कथम्? किमर्थं च देवदेवेन सा हिमवत्कन्या पत्नीत्वेन स्वीता? दक्षेन सह विवादः किमासीत्? एतदाख्यातुं त्वाम् याचे।" पुलस्त्य उवाच—"राजन्, शृणु। एषा श्रीकथाः ममापि पितामहात् श्रुता।" अत्रेः पुत्रः दुर्वासाः पृथिव्यां विचरन्, एकस्याः विद्याधरकन्यायाः मालां सुवासिनीं ददर्श। तां स मुनिः याचितवान्—"मां देहि, मम जटासु धारयिष्यामि" इति। सा कन्या हृष्टा मालां तस्मै ददौ। स च मुनिः तां मालां शिरसि चिरकालं धारयामास। स मुनिः उन्मत्तवेषधारी, यक्षसदृशः, तेजस्वी, तां कन्यां दृष्ट्वा व्याकुलचित्तः अभवत्—"इयं सौभाग्यशालिनी, भूषिता, सुन्दरी मया दृष्टा; मम मनः कामविषये न सम्यक्; अन्यत्र गमिष्यामि, स्वं सौभाग्यं दर्शयन्" इति। एवं उक्त्वा स पृथिवीं विचचार। स इन्द्रं, देवानां पतिं, शचीपतिं, ऐरावतारूढं, त्रैलोक्येश्वरं ददर्श। स मुनिः स्वशिरसः मालां मधुमत्तभृङ्गाकुलां गृहीत्वा, उन्मत्त इव, देवराजाय ददौ। इन्द्रः तां मालां गृहीत्वा गजे शिरसि स्थापयामास; सा माला कैलासशिखरे गङ्गेव शोभाम् अवहत्। गजः तु गन्धमदः सञ्जातः स मालां सूण्डया गृहीत्वा भूमौ अपातयत्। ततः मुनिवर्यः दुर्वासाः कोपसमाविष्टः इन्द्रं प्रति क्रुद्धो वचनमब्रवीत्—"वासव, राज्यगर्वेण ते मनः दूषितम्; मया दत्ता या श्रीमाला, सौभाग्यनिवासः, सा त्वया न पूजिता। मूढ, त्वया भूमौ क्षिप्ता सा माला; अतः त्रैलोक्यस्य श्रीः नश्यति। तव त्रयः लोकाः श्रीविहीनाः भविष्यन्ति; सर्वे प्राणिनः मम कोपात् कम्पन्ते। त्वं मम अवमानं कृत्वा महेन्द्र, गजस्य स्कन्धात् शीघ्रं अवतीर्य, मुनिं प्रशमयितुम् उपचक्रमे।" इन्द्रः पुनः पुनः मुनिं शमयितुं यत्नं चकार, प्रणम्य तं क्षमापयामास। मुनिः "न ते क्षमिष्ये, किं बहुना, शतक्रतो?" इत्युक्त्वा तत्रैव निर्गतः। इन्द्रः पुनः तं अन्वगच्छत्। ततः ऐरावतारूढः अमरावतीं प्रतस्थे; तस्मात्कालात् त्रयः लोकाः इन्द्रसहिताः श्रीविहीनाः अभवन्। न यज्ञाः अभवन्, न तपः, न दानानि; जगत् विनष्टसदृशम् अभवत्। एवं श्रीविहीनेषु लोकेषु, धर्मरहितेषु, दैत्यदानवाः देवान् जेतुम् उद्यताः। देवा इन्द्रमुखाः अग्निप्रधानाः भगवन्तं पितामहम् शरणं जग्मुः। तेषां वृत्तान्तं श्रुत्वा ब्रह्मा तान् उक्त्वा, देवैः सह क्षीरसिन्धोः उत्तरतीरे ययौ। तत्र गत्वा पितामहः वासुदेवं प्रति उवाच—"उत्तिष्ठ विष्णो, देवहितार्थं शीघ्रं कुरु" इति।