धर्मदेवः दक्षस्य कन्याः पत्नीरूपेण स्वीकृत्य तासां गर्भेभ्यः एकादश कन्याः सुनेत्राः समुत्पन्नाः। ताः ख्यातिः, सत्याः, सम्भूतिः, स्मृतिः, प्रीतिः, क्षमा, सन्नतिः, अनसूया, ऊर्ज्जा, स्वाहा च स्वधा च इत्येते। तासां पतयः भृगुः, भवः, मरीचिः, अत्रिः, अङ्गिराः, अहं स्वयम्, पुलहः, क्रतुः, वसिष्ठः, वह्निः, पितरश्च क्रमशः अभवन्। ऋषयः एते ख्यात्यादिकन्याः पत्नीरूपेण स्वीकृतवन्तः। तासां गर्भेभ्यः श्रद्धा, कामः, बलम्, लक्ष्मीः, दमः, धृतिर्नामकः पुत्रः, तुष्टिः, पुष्टिः, लोभः, मूर्तिः, बुद्धिः, विद्या, क्रियाः, दण्डः, नीति, विनयः, मेधा, प्रज्ञा, लज्जा, शमः, शोभा च जाताः। एवमेव संकल्पः, क्षेमः, शान्तिः, सुखम्, समृद्धिः, कीर्तिः, यशश्च धर्मस्य पुत्राः अभवन्। पुनः, कामः, रतिः, मुदः पुत्रत्वेन, हर्षः धर्मस्य पौत्रः, हिंसा च अधर्मस्य पत्नी अभवत्, तस्मात् अनृतं जातम्। तयोः कन्या माया, तस्मात् भयः, नरकः, मोहः, पीडनं, द्वन्द्वं च जातम्। तयोः मोहात् मृत्युर्भूतसंग्राही जातः, पीडनात् रौरवनामकं दुःखं समुत्पन्नम्। मृत्योरुत्पन्नः व्याधिः, जराः, शोकः, तृष्णा, क्रोधश्च, एषां सर्वेषां दुःखसंभवः, अधर्मचिह्नानि च। एतेषां न पत्न्यः, न पुत्राः, सर्वे ऊर्ध्वरेतसः, घोररूपाः च ब्रह्मणः सृष्ट्याः। ते सर्वदा जगतः प्रलयं कुर्वन्ति। अधुना रुद्रस्य सृष्टिं वक्ष्यामि या ब्रह्मणा कृताः। कल्पादौ ब्रह्मा आत्मसमं पुत्रं चिन्तयन्, स्वाङ्के नीलरक्तवर्णं बालं समैक्षत। स सुमहत् रुदनं कृत्वा अश्रूणि मुमोच। तं रुदन्तं दृष्ट्वा भगवान् उवाच—"किम् ते नाम?" स च प्रजापतिः प्रत्युवाच—"त्वं रुदसि इति रुद्रः नाम ते। मा रुद, धैर्यं कुरु।" इत्युक्त्वा स पुनः सप्तवारं अरोदित्। तदा ब्रह्मा सप्त अन्यानि नामानि तस्य दत्तवान्। एषां अष्टानां रूपाणां ब्रह्मा अष्टौ वासस्थानि चकार—भवः, शर्वः, ईशानः, पशुपतिः, भीमः, उग्रः, महादेवः च। सूर्यः, आपः, पृथ्वी, अग्निः, वायुः, आकाशः, दीक्षितब्राह्मणः, सोमश्च—एतानि तस्य रूपाणि। एवं रुद्रः सतीं पत्नीं प्राप। दक्षस्य कोपात् सा सती स्वदेहं त्यक्तवती। सा हिमवतः मेनायाश्च कन्या अभवत्। ततः प्रार्थिता भवानी भगवता पुनः परिणीता। दक्षात् धाता विधाता च जातौ, भृगुतः ख्यातिः जाताः। तस्यां श्रीः देवी, या भगवतां नारायणस्य पत्नी। अथ भीष्मः पप्रच्छ—"श्रीमन्, श्रुतं मया लक्ष्मीः क्शीरसागरात् उत्पन्ना, सा च भृगुपुत्र्या ख्यातिरूपेण जाता इति। कथं एतद्? तथा दक्षकन्याया देहत्यागः कथं? उमा मेनायाः कुक्षौ कथं जाता? भगवतः किमर्थं सा हिमवत्कन्या पत्नी अभवत्? दक्षेन सह विवादः किम्? एतत् सर्वं श्रोतुमिच्छामि।" पुलस्त्य उवाच—"राजन्, त्वया यदिह पृष्टं, तत् शृणु। एषा श्रीकथाः अपि मया पितामहात् श्रुता। अत्रेः पुत्रः दुर्वासाः पृथिव्यां विचरन्, एकस्मिन्विद्याधरीकन्यायाः गन्धपुष्पमालां ददर्श। स तां याचितवान्—'मां दत्त्वा मम जटासु धारयिष्यामि।' सैव हर्षात् मालां तस्मै दत्तवती। तां मालां शिरसि धारयित्वा ऋषिः चिरकालं स्थितवान्। ऋषिः, उन्मत्तवद् भूतवद् दीप्तिमानिव, उवाच—'एषा विद्याधरी स्त्री पूर्णस्तनाभरणा, सौभाग्ययुक्ता दृष्टा। मम मनः कामविषये विक्षिप्तम्। अन्यत्र गच्छामि, स्वं भाग्यं दर्शयन्।' इत्युक्त्वा स पृथिव्यां विचरन्। ततः स इन्द्रं, देवराजं, शचीपतिं, ऐरावतारूढं, त्रैलोक्यनाथं ददर्श। स ऋषिः, शिरसः मालां गृहित्वा, भ्रमरैः आकुलितां, उन्मत्तवत् तां मालां देवराजाय दत्तवान्। इन्द्रः तां मालां गृहित्वा हस्तिनः शिरसि स्थापयामास, सा मालाः कैलासशिखरस्थगङ्गेव शोभिता। परं हस्ती गन्धमदेन विक्षिप्तदृष्टिः तां मालां सूत्रेण गृहीत्वा भूमौ क्षिप्तवान्। तदा महर्षिः दुर्वासाः, सर्वर्षिष्रेष्ठः, कोपाविष्टः इन्द्रं प्रति उवाच—'वासव, त्वं ऐश्वर्यदर्पेण मोहितचित्तः। मया दत्तां श्रीमालां, यः सौभाग्यनिवासः, त्वया न पूजिता। मूढ, तव कृते त्रैलोक्यस्य श्रीः नश्यिष्यति, यतो मया दत्तां मालां त्वया भूमौ क्षिप्तम्।