ततः ब्रह्मा भगवाँस् रुद्रं सम्बोध्य "आत्मानं विभज" इति उक्त्वा तत्रैव अन्तर्धानं गतः। ब्रह्मणः आदेशानुसारं रुद्रः स्वं स्वरूपं द्वे—स्त्रीरूपं च पुंरूपं—विभज्य तस्थौ। तस्य पुंरूपं दशधा पुनः एकधा च विभक्तम्; स्त्रीरूपं च सौम्यं, उग्रं, शान्तं च रूपं विभज्य भगवान् स्थितः। पुनः स बहुशः कृष्णं शुक्लं च रूपं विभज्य, ब्रह्मा स्वयम्भूः प्रथमं स्वायम्भुवं मनुं सृजति स्म। स ब्रह्मा स्वं स्वरूपं मनुं नाम प्रजापतिं कृत्वा, तपसा शुद्धां स्त्रीं शतरूपां नाम्ना निर्माय ताम् अकरोत्। ततः स्वायम्भुवः मनुः तां शतरूपां पत्नीत्वेन स्वीकृतवान्; तस्मात् पुरुषात् देवी शतरूपा उत्पन्ना। तयोः प्रियव्रतः उत्तानपादः च, प्रसूतिः आकूतिः च नाम्ना, प्रसूतिः दक्षाय दत्ता, आकूतिः रुचये प्राचीनकाले समर्पिता। प्रजापतिः ताः पत्नीत्वेन स्वीकृत्य, तयोः दक्षिणा उत्पन्ना; तयोः दम्पत्योः सौभाग्ययुक्तः पुत्रः यज्ञः अभवत्। यज्ञस्य दक्षिणायाः च द्वादश पुत्राः जाताः, तान् यामान् नाम्ना, स्वायम्भुवमनु-कालस्य देवताः। प्रसूत्याः च दक्षः चतुर्विंशतिः कन्याः सृजति स्म; तासां नामानि मत्तः शृणु। श्रद्धा, लक्ष्मी, धृति, पुष्टि, तुष्टि, मेधा, क्रिया, बुद्धि, लज्जा, वपुः, शान्ति, ऋद्धि, कीर्ति—एते त्रयोदश कन्याः। धर्मः भगवान् दक्षस्य कन्याः पत्नीत्वेन स्वीकृत्य, तासां एकादश कन्याः अपि अभवत्, सर्वाः सुनेत्राः। ख्यातिः, सत्याः, सम्भूतिः, स्मृतिः, प्रीतिः, क्षमा, सन्नतिः, अनसूया, ऊर्ज्जा, स्वाहा, स्वधा च। भृगुः, भवः, मरीचिः, अङ्गिराः, अहं, पुलहः, क्रतुः, अत्रिः, वसिष्ठः, वह्निः, पितरः—एते ऋषयः ख्यात्यादि कन्याः पत्नीत्वेन स्वीकृत्य तासां पुत्रान् उत्पादयामासुः। श्रद्धा, कामः, बलः, लक्ष्मीः, संयमः, धैर्यं, सन्तोषः, तुष्टिः, लोभः, पुष्टिः—एते धर्मस्य पुत्राः। बुद्धिः, विद्या, क्रिया, दण्डः, नीति, नम्रता, विवेकः, प्रज्ञा, लज्जा, नियमः, सौन्दर्यं—एते अपि पुत्राः। निश्चयः, सुरक्षा, शान्तिः, सुखं, समृद्धिः, कीर्तिः, यशः—एते धर्मस्य पुत्राः। कामः, रमणं, हर्षः अपि पुत्राः, हर्षः धर्मस्य पौत्रः; हिंसा अधर्मस्य पत्नी अभवत्, तस्याः मिथ्या उत्पन्ना। तयोः कन्या मायाः, तस्याः भयः, नरकः; तथा मोहः, दुःखः, द्वन्द्वं च। मोहात् मृत्युः उत्पन्नः, दुःखात् रौरवं नाम क्लेशः। मृत्योः रोगः, जरा, शोकः, तृष्णा, क्रोधः उत्पन्नाः; एते सर्वे दुःखस्य संततिः, अधर्मस्य लक्षणानि। एतेषां न पत्न्यः न पुत्राः; सर्वे ऊर्ध्वरेतसः; एते घोररूपाः ब्रह्मणः सन्ततिः। ते सर्वदा लोकप्रलयं साधयन्ति; अधुनाऽहं रुद्रस्य सृष्टिं ब्रह्मणः कृतां कथयामि। कल्पारम्भे ब्रह्मा आत्मसदृशं पुत्रं चिन्तयन्, तस्य गोद्रुमे नीलरक्तवर्णः बालः प्रकटितः। स बालः उच्चैः रुदनं कृत्वा अश्रूणि स्रावयामास; तं रुदन्तं ब्रह्मा दृष्ट्वा तं सम्बोधितवान्—"ते नाम किम्?" इति। प्रजापतिः प्रत्युवाच—"त्वं रुद्रः, रुदनात्; मा रुद, धैर्यं धारय।" एवं उक्तः स पुनः सप्तवारं रुदितवान्; तदा ब्रह्मा तस्य सप्त नामानि अन्यानि दत्तवान्। तस्य अष्ट रूपाणि, अष्ट स्थानानि कृतानि—भवः, शर्वः, ईशानः, पशुपतिः, भीमः, उग्रः, महादेवः—एवं पितामहः नामानि दत्तवान्। सूर्यः, आपः, पृथिवी, अग्निः, वायु, आकाशः, ब्राह्मणः, सोमः—एते तस्य रूपाणि च। एवं रुद्रः सतीं पत्नीत्वेन प्राप्तवान्। दक्षस्य क्रोधात् सती स्वं शरीरं त्यक्तवती; सा हिमवतः मेनायाः कन्या अभवत्। तदा भक्त्या भगवाँस् भवः पुनः तां विवाहं कृतवान्; दक्षात् धाता विधाता च जातौ, भृगुतः ख्यातिः उत्पन्ना। देवी श्रीः, या देवदेवस्य नारायणस्य पत्नी अस्ति— भीष्मः उवाच—"श्रीः किल क्षीरसागरात् उत्पन्ना, तथा भृगुपुत्री ख्यातिरूपेण जाताऽपि; कथं तद् विवक्ष्यसि? तथा शुभा दक्षकन्या कथं स्वं शरीरं त्यक्तवती? उमा कथं मेनायाः गर्भात् अभवत्? किमर्थं देवदेवः हिमवतः कन्यां पत्नीत्वेन स्वीकृतवान्? दक्षेन सह विवादः कः अभवत्? भगवन्, कृपया सर्वं कथय।" पुलस्त्यः उवाच—"राजन्, यत् त्वया पृष्टं तद् शृणु; अहं अपि पितामहात् श्रीकथां श्रुतवान्।" अत्रिपुत्रः दुर्वासाः पृथिव्यां विचरन्, विद्याधरकन्यायाः सुगन्धितपुष्पमालां दृष्ट्वा, तां याचितवान्—"मम जटायां स्थापयिष्यामि, दत्तव्यं।" विद्याधरकन्या तं मुनिं सस्मितं मालां दत्त्वा, स राजा तां मालां शिरसि चिरं धारयामास।