स तु प्राज्ञः पुरुषः स्वदेहात् समुत्पन्नैः इन्द्रियैः सह तद्गुणैः च, तस्य अङ्गभूतैः क्षेत्रज्ञैः सह सर्वे प्रादुरभवन्। ये देवाः अन्ये च स्थावरजङ्गमाः पूर्वं मया निर्दिष्टाः, ते अपि त्रिगुणविषयेषु स्थिताः समुत्पन्नाः। एवं स प्राज्ञः पुरुषः स्थावरजङ्गमं सृष्ट्वा अपि, तस्य तान् अपत्यानि न ववृद्धिरे। तदा स पुनः स्वसमानान् मनसः पुत्रान् ससर्ज—भृगुं मम च, पुलहं, क्रतुम्, अङ्गिरसं च। मरीचिं दक्षम् अत्रिं च वसिष्ठं च, एवं नव ब्रह्माणः पुराणे प्रतिष्ठिताः। सृष्टिकर्त्रा पूर्वं सृष्टाः सनन्दनादयः लोकेषु सुतासक्ताः न अभवन्, विरक्तभावात्। ते सर्वे महात्मानः तत्त्ववित् रागद्वेषविवर्जिताः, तेषु निःस्पृहेषु एव लोकारम्भः अभवत्। ततो ब्रह्मणः महत् क्रोधः उत्पन्नः, यः त्रीन् लोकान् दग्धुं शक्तिमान्, तस्मात् क्रोधात् ज्वलज्ज्वालाराशिः समुत्पन्नः। तस्मिन्नन्तरे, ब्रह्मणः भ्रुकुटीमध्ये क्रोधसमुत्थितात् तेजः निर्गतं, यत् त्रीन् लोकान् दग्धुम् अर्हत्। ततः तस्मात् स्थलेन रुद्रः उत्पन्नः, मध्याह्नसूर्यसमप्रभः, उग्ररूपः, अर्धनारीश्वरस्वरूपधारी। ब्रह्मा तं उवाच—"आत्मानं विभज" इति; ततः स ब्रह्मा अन्तर्धानं गतः। रुद्रः तस्य आज्ञया आत्मानं स्त्रीरूपेण पुंरूपेण च विभज्य स्थितः। तदा स्वस्य पुंरूपं दशधा एकधा च व्यभजत्, स्त्रीरूपं च सौम्यं घोरं शान्तं च विभजत्। पुनः स विविधरूपेण, कृष्णशुक्लादिभेदेन, आत्मानं व्यभजत्; ततः ब्रह्मा स्वयम्भूः प्रथमं स्वायम्भुवमनुं ससर्ज। स्वयं स मनुर्भूत्वा प्रजापतिरभवत्, तस्य पत्नी तपसा शुद्धा शतरूपा नाम्ना अभवत्। स्वायम्भुवः मनुः तां भार्यां चकार; तस्मात् पुरुषात् देवी शतरूपा जाता। तयोः प्रियम् पुत्रौ प्रियव्रत उत्तानपादौ, तथेति प्रसूति आकूतिश्च; प्रसूतिं दक्षाय, आकूतिं रुचये प्राचीनकाले दत्तवान्। प्रजापतिः ताः पत्नीरूपेण स्वीकृत्य, ताभ्यां दक्षिणा जाता, तयोः यज्ञः नाम सुतः समुत्पन्नः। यज्ञदक्षिणाभ्यां द्वादश पुत्राः जाताः, यामाः नाम, ये स्वायम्भुवमन्वन्तरे देवाः आसन्। प्रसूत्या दक्षः चतुर्विंशतिं कन्याः ससर्ज; तासां नामानि शृणु। श्रद्धा, लक्ष्मी, धृति, पुष्टि, तुष्टि, मेधा, क्रिया, बुद्धिः, लज्जा, वपुः, शान्तिः, ऋद्धिः, कीर्तिः—एता एकादश कन्याः। धर्मः प्रभुः ताः दक्षपुत्र्यः पत्नीरूपेण जग्राह; ताभ्यः एकादश कन्याः अपि जाताः, सर्वाः सुनेत्राः। ख्यातिः, सत्याः, सम्भूतिः, स्मृतिः, प्रीतिः, क्षमा, सन्नतिः, अनसूया, ऊर्ज्जा, स्वाहा, स्वधा च। भृगुः, भवः, मरीचिः, अङ्गिराः, अहम्, पुलहः, क्रतुः, अत्रिः, वसिष्ठः, वह्निः, पितरश्च; एते महर्षयः ख्यात्यादिकन्याः पत्नीरूपेण जग्रुः। श्रद्धायाः कामः, धृत्याः बलः, लक्ष्म्याः श्रीः, तुष्ट्याः दमः, मेधायाः धृतिः, क्रियायाः तुष्टिः, बुद्धेः सन्तोषः, लज्जायाः तृप्तिः, वपुषः लोभः, शान्त्याः पुष्टिः इत्यादयः पुत्राः अभवन्। बुद्धेः बुद्धिः, मेधायाः विद्या, क्रियायाः क्रिया, शान्त्याः दण्डः, ऋद्ध्याः नीति, कीर्तेः नम्रता, श्रद्धायाः प्रज्ञा, लक्ष्म्याः मेधा, धृत्याः लज्जा, पुष्टि: शमः, तुष्ट्याः सौन्दर्यं पुत्ररूपेण अभवत्। संकल्पः अपि जातः, श्रेयः, शान्तिः, सुखं, सम्पद्, कीर्तिः, यशश्च धर्मस्य पुत्राः अभवन्। कामः, रति, मुदः पुत्राः जाताः, हर्षः धर्मस्य पौत्रः अभवत्; हिंसा अधर्मस्य पत्नी, तस्मात् अनृतं जातम्। तयोः कन्या माया, तस्मात् भयः, नरकः, मोहः, तन्द्रा द्वन्द्वं च अभवत्। ताभ्यां मोहात् मृत्युः, तन्द्रायाः दुःखं, रौरवं नाम, अभवत्। मृत्योः व्याधिः, जरः, शोकः, तृष्णा, क्रोधः च जाताः; एते दुःखस्य सन्तानाः, अधर्मस्य लक्षणानि च। एतेषां न पत्नी न पुत्रः; सर्वे ऊर्ध्वरेतसः; एते घोररूपाः पुरुषश्रेष्ठ, ब्रह्मणः एव। ते सदा लोकरं विनाशयन्ति; अद्य रुद्रस्य सृष्टिं ब्रह्मणा कृतां कथयामि। कल्पादौ ब्रह्मा स्वसमानं पुत्रं चिन्तयन्, तस्य अङ्के नीलरक्तवर्णः बालः प्रादुरभवत्। स बालः उच्चैः रोदिति स्म, अश्रूणि मुमोच; तं रोदनं पश्यन् देवः तं उवाच। "किं ते नाम?" इति पृष्टः प्रजापतिना, "रोदिष्यसि इति रुद्रः नाम ते," इति तम् उवाच; "मा रुद, धैर्यं कुरु" इति। एवं उक्तः स पुनः सप्तधा रुरोद; तदा प्रभुः तस्य सप्त अन्यानि नामानि दत्तवान्। एतेषां अष्टानां रूपाणां अष्टौ वासस्थानि चकार—भवः, शर्वः, ईशानः, पशुपतिः, भीमः, उग्रः, महादेवः इति तान् पितामहः नामानि चकार। सूर्यः, आपः, पृथिवी, अग्निः, वायुः, आकाशः, दीक्षितो ब्राह्मणः, सोमः—एतानि तस्य रूपाणि। एवं रुद्रः, सतीं पत्नीं प्राप।