उत्तरमुखात् तस्य अनुष्टुभ् च सवैराजः च उत्पन्नौ। तस्य अङ्गभ्यः विविधरूपाणि भूतानि जातानि। स प्रजापतिः, कल्पारम्भे, देवदानवपितृमानुष्यान् पुनः पुनः सृजति, पितामहः। यक्षपिशाचगन्धर्वसमूहाः अप्सरसः सिद्धकिन्नरराक्षसाः सिंहपक्षिपशुसर्पाः च तस्य सृष्टौ प्रादुर्भूताः। नाश्वराणि च अनाश्वराणि, स्थावरजङ्गमं सर्वं तेन भगवता ब्रह्मणा आदिसृष्टे प्रकटितम्। तेषां पूर्वसृष्टिषु प्राप्ताः कर्माणि पुनः पुनः तैः स्वीकृतानि, नूतनसृष्टौ अपि। हिंसानिहिंसासौम्यक्रूरधर्माधर्मसत्यासत्येषु प्रवृत्तिः तेषां स्वभावानुसारं, यथारुचि, तैः प्राप्ता। इन्द्रियविषये, प्राणिषु, देहेषु च, स एव सृजितारः विविधरूपाणि च कार्याणि वितरति। सर्वेषां देवादीनां नामरूपाणि च विविधधर्माणि वेदवाक्येभ्यः आदौ संस्थापितानि। ऋषीणां नामानि यथावेदश्रुतानि तेषु यथायोग्यं वितरति, अन्येषु अपि तद्वत्। ऋतुषु यथा विविधरूपलक्षणानि क्रमशः प्रकटन्ते, तद्वत् युगारम्भे अपि एतानि अवस्थाः प्रादुर्भवन्ति। एवं, प्रत्येकस्य कल्पस्य प्रारम्भे, स सृष्टिं पुनः पुनः सृजति, सृजनाभिलाषेण, शक्तियुक्तः, सृष्टिशक्तिप्रेरितः। भीष्मः उवाच— त्वया मानवसृष्टिः अधः प्रवाहितः वर्णितः; ब्रह्मन्, तां ब्रह्मणा कथं सृष्टा इति विस्तरेण कथय। समानवर्णानां गुणानां च सृष्टिः कथं अभवत्? ब्राह्मणादीनां धर्माः के इति वद। पुलस्त्यः उवाच— आदौ, ब्रह्मणा सृजनाभिलाषेण, सात्त्विकाः प्राणीः उत्पन्नाः; कुरुष्रेष्ठ, तस्य मुखात् बहुसत्त्वयुक्ताः जाताः। अन्ये, बहुरजोगुणयुक्ताः, तस्य उरःस्थलात् उत्पन्नाः; मिश्ररजस्तमोगुणाः तस्य ऊरुभ्यः जाताः। पादात्, कुरुष्रेष्ठ, तमोगुणप्रधाना अन्ये उत्पन्नाः; एवं चतुर्वर्ण्यः अभवत्। ब्राह्मणः, क्षत्रियः, वैश्यः, शूद्रः— पाद, ऊरु, उरः, मुखात् क्रमशः उत्पन्नाः। यज्ञसिद्ध्यर्थं ब्रह्मणा चतुर्वर्ण्यः कृतः, उत्तमं साधनं यज्ञस्य। यज्ञेन देवा पोष्यन्ते, वर्षविसर्गेण मानवाः पोष्यन्ते; धर्मयुक्ताः यज्ञाः श्रेयसः हेतु। सत्कर्मनिष्ठैः पुरुषैः, विपरीताचरणपरित्यक्तैः, धर्मनिष्ठैः, यज्ञाः साध्यन्ते। नराः स्वर्गं, मोक्षं, इच्छितं वा स्थानं प्राप्नुवन्ति; यत्र तेषां रोचते, तत्र गच्छन्ति। एते ब्रह्मणा सृष्टाः, चतुर्वर्ण्ये संस्थिताः, शुद्धाः, सदाचारिणः, दृढनिष्ठाः। इच्छानुसारं जीवनपरायणाः, सर्वदुःखनिर्मुक्ताः, मनःशुद्धाः, हृदयशुद्धाः, धर्माचरणे निर्मलाः। शुद्धचित्ताः, शुद्धहृदयाः, शुद्धं ब्रह्मज्ञानं पश्यन्ति, येन परमं पदं प्राप्यते। ततः, कालः वा विरिञ्चिः, संसारपातनस्य कारणं कथ्यते, यः अत्यन्तं भयाकुलः, अशुद्धः, अल्पार्थः। स तत्त्वम्, अधर्मबीजात्, तमः लोभोत्पन्नम्, रजोगुणादीनां वर्धनं कारणं भवति। तदा, स्वाभाविकसिद्धयः नाभिव्यञ्जन्ति; अन्याः अष्टसिद्धयः, यथा संयमः, तदा प्रकटन्ते। सिद्धयः क्षीणाः वा नष्टाः, पापवृद्धिः, तदा दुःखद्वन्द्वैः तैः प्राणीः पीड्यन्ते। ततः, पर्वतीयानि, वनानि, जलस्थलानि, अरण्यदुर्गाणि, नगरग्रामादीनि निर्मितानि। तेषु नगरेषु च अन्यत्र च, यथायोग्यं, गृहानि निर्मितानि, शीतोष्णाद्युपद्रवशमनाय। एवं, शीतादिकरक्षणं स्थाप्य, तैः जीविका साधनानि च हस्तकौशलं च प्राप्तम्। शालि, यवः, गोधूमः, प्रियङ्गुः, तिलः, कद्रवः, चणकः— एते धान्यपुष्पाणि उत्पन्नानि। माषः, मूषकः, मसूरः, निष्पावः, कुलथः, अढकः, चणकः, भाङ्गः— सप्तदश स्मृताः। एते कृषिसंभूताः, राजन्; चतुर्दश यज्ञार्हाः कृष्यकृष्यश्च धान्याः। शालि, यवः, माषः, गोधूमः, प्रियङ्गुः, तिलः— सप्त; अष्टमः कुलथः। श्यामाकः, नीवारः, वर्तुलः, गवेदुकः, वेणुयवः, मर्कटकः अपि उल्लिखिताः। एते चतुर्दश, कृष्यकृष्यश्च, यज्ञवृक्षाः, यज्ञसाधनं श्रेष्ठम्। एते यज्ञसहिताः प्राणिनां परमकारणम्; अतः, ऊर्ध्वाधःवेदिनः विद्वांसः यज्ञं कुर्वन्ति। प्रतिदिनं यज्ञकर्म, नरश्रेष्ठ, लोकानां श्रेयसि, फलाभिलाषिणां हितम्। तस्य युगसृष्टौ, विप्र, तेन स्थलानुसारं, गुणानुसारं सीमाः स्थापिताः। एवं, ब्रह्मणा आदिसृष्टिः विविधरूपा, गुणानुसारं, धर्मविधानयुक्ता, यज्ञप्रधानं, प्राणिनां श्रेयसि, कल्पारम्भे पुनः पुनः सृज्यते।