एवं सृष्ट्वा भगवाँल्लोकपितामहः ब्रह्मा तेन शक्तिप्रेरितः स्वेच्छया पुनः पक्षिणः अन्यानपि ससर्ज। सः स्वकक्षात् पक्षिणः, मुखात् अजाविकान्, उदरात् तु गावः महिषांश्च प्रजापतिः ससर्ज। पदाभ्यां हयगजान् खरान् गवयान् हरिणान् उष्ट्रान् गर्दभान् चान्यांश्च विविधप्रकारान् समुत्पादयामास। तस्य केशात् औषधयो मूलफलसम्भृत्यः उत्पन्नाः, त्रेतायुगादौ कल्पप्रभाते, नृपश्रेष्ठ। एवं यथाविधि पशून् वनस्पतींश्च सृष्ट्वा स यज्ञार्थं तान् न्ययोजयत्—गावः अजावयः महिषाः मेषाः अश्वाः गर्दभा उष्ट्राश्च। एते गृहमृगाः इति कथ्यन्ते; अरण्यमृगान् शृणु—मांसभक्षः, द्विखुरः, गजः, कपिः पञ्चमः, पक्षी च। उष्ट्राः षष्ठविधाः, सर्पाः सप्तमाः; गायत्र्यृचः त्रिवृत् सोमः रथन्तरं च। स यज्ञानां श्रेष्ठम् अग्निष्टोमम् मुखात् ससर्ज; यजूंषि त्रिष्टुभं पञ्चदशस्तोमं च। दक्षिणमुखात् बृहच्छन्दः उक्तं च, सामानि जगतीं सप्तदशस्तोमं च ससर्ज। पश्चिममुखात् वैरूपं अतिरात्रं च, एकविंशतिः आथर्वणं आप्तोर्यामं च ससर्ज। उत्तरमुखात् अनुष्टुभं सवैराजं च, विविधरूपिणः प्राणिनः अङ्गभ्यः समुत्पादयत्। देवान् दानवान् पितॄन् मनुष्यांश्च, कल्पादौ प्रजापतिः पितामहः पुनः पुनः ससर्ज। यक्षपिशाचगन्धर्वगणान्, अप्सरसां सिद्धकिन्नरराक्षसान्, सिंहपक्षिमृगसर्पादीन् अपि सृष्टवान्। क्षराक्षरं स्थावरजङ्गमं यच्चास्ति, तदा सर्वं स भगवान् ब्रह्मा आदिसृष्टिकर्ता ससर्ज। पूर्वसृष्ट्युपार्जितानि कर्माणि, तानि एव पुनः पुनः सृज्यमानाः स्वीकुर्वन्ति। हिंसाहिंसा सौम्यत्वक्रूरत्वधर्माधर्मसत्यासत्यादिषु, स्वभावानुसारं तद्वशेन तदनुरूपं प्राप्नुवन्ति, तेनैव तुष्टिम् आप्नुवन्ति। इन्द्रियविषयेषु प्राणिषु च देहेषु च, स एव भगवान् विविधानि रूपाणि कर्माणि च विन्यस्य सृष्टिकर्ता वितरति। प्राणिनां नामरूपाणि कर्मभेदांश्च, देवादीनां कर्मणां च विविधतां स वेदवचनेभ्यः आदौ स्थापयामास। ऋषिणां नामानि यथावेदश्रुतानि तेषां यथायोग्यं न्ययोजयत्, अन्येषां च यथाकर्म। ऋतुषु यथा विविधानि रूपलक्षणानि क्रमशः प्रादुर्भवन्ति, तथा युगादौ अपि तानि एव भावानि प्रादुर्भवन्ति। एवं सः कल्पादौ सृष्टिकामः शक्तिसंयुक्तः सृष्टिशक्त्या प्रेरितः पुनः पुनः एषां सृष्टिं करोति। भीष्म उवाच—एवं त्वया प्रवाहितसृष्टिरुक्ता मानुषी; ब्रह्मणा सा कथं सृष्टा, तन्मे विस्तरेण वद। ये सञ्जाताः तद्वर्णाः तेषां गुणाः च, ब्राह्मणादीनां धर्मा अपि के, महर्षे, तद्वद। पुलस्त्य उवाच—आदौ ब्रह्मणः सृष्टिकामस्य सत्त्वप्रधानाः प्रजाः अभवन्; कुरुश्रेष्ठ, मुखात् तु सत्त्वबहुलाः प्रजाः सञ्जज्ञिरे। अन्ये रजःप्रधानाः कक्षात्, रजस्तमःमिश्राश्च जङ्घाभ्यः अभवन्। पदाभ्यां तमसप्रधानान्यन्यान् प्रजाः ससर्ज; एवं चतुर्वर्ण्यः उत्पन्नः। ब्राह्मणाः क्षत्रियाः वैश्याः शूद्राश्च, नृपश्रेष्ठ, क्रमशः पादजङ्घाकक्षमुखात् अभवन्। यज्ञसिद्ध्यर्थं ब्रह्मणा एष चतुर्वर्ण्यः कृतः, यज्ञस्य परं साधनम्। यज्ञैः देवाः पुष्यन्ते, वृष्टिसृष्ट्या मानवाः पुष्यन्ते; धर्मयुक्ता यज्ञाः श्रेयसः कारणम्। एते सततं शुभकर्मरताः, प्रतिकूलाचारपरित्यक्ताः, धर्मिष्ठाः सम्यगाचारिणः मानवाः तैः एते यज्ञाः सिद्ध्यन्ति। नराः स्वर्गं मोक्षं वा यं वा लोकं इच्छन्ति, तं प्राप्नुवन्ति, नृप। एवं सृष्टाः ब्रह्मणा चतुर्वर्ण्ये प्रतिष्ठिताः, शुद्धाचाराः स्थिरव्रताः चाभवन्, नृपश्रेष्ठ। यथेष्टवृत्तयः, सर्वक्लेशविवर्जिताः, शुद्धचेतसः, शुद्धहृदयाः, धर्माचरणे निर्मलाः। ते शुद्धचित्ताः शुद्धात्मनि भगवति स्थिताः, शुद्धज्ञानं ब्रह्मैव पश्यन्ति, येन परमं पदम् आप्यते। ततः कालाख्यं तत्त्वं वा विरिञ्चिरिति, स संसारकारणं घोरं अशुद्धं अल्पसारं च स्मृतम्। अधर्मबीजसमुत्थानं तमो लोभसमुद्भवम्, तत् रजःप्रभृतिगुणोत्पत्तिहेतुं भवति। ततः तेषां स्वाभाविकसिद्धयः न सम्यगुत्पद्यन्ते; अन्याश्च सिद्धयः, यथा वशीकरणाद्यष्टसिद्धयः, प्रादुर्भवन्ति। यदा ताः सिद्धयः क्षीणाः अथवा नष्टाः, पापवृद्धिः च, तदा दुःखद्वन्द्वैः क्लिश्यन्ते ते प्रजाः। अनन्तरं ते गिरिदुर्गवनजलदुर्गानि, अरण्यदुर्गानि, नगराणि ग्रामांश्च निर्मितवन्तः, नृप। तेषु नगरेषु अन्यत्र च यथायोग्यं गृहाणि निर्माय, शीतोष्णाद्युपद्रवशमनाय निवसन्ति, विप्र।