राजसः प्रधानं यत् तद् ब्रह्मणः शरीरं तस्मात् मानवा अभवन्, हे कुरुश्रेष्ठ। तद् आद्यं शरीरं अपि स्रष्टा भगवाञ् शीघ्रमेव त्यक्तवान्। तत् शरीरं तेजः अभवत्, यत् प्रातःसंध्या इति कथ्यते; तस्यां संध्यायां समुपस्थितायां, बलवन्तः मानवा: पितरश्च उदिताः। हे राजन्, संध्याकाले एव ते समुत्पद्यन्ते; तेजः, रात्रिः, दिवसः, संध्या—एते चत्वारः भगवतः एव। ब्रह्मणः शरीराणि त्रिगुणसंयुक्तानि सन्ति; तदा सः पुनः राजसात्मकं शरीरं धारयामास। ततः ब्रह्मणः क्षुधया क्रोधः उत्पन्नः, तया प्रेरितः; क्षुधया क्लिष्टः तमसि स्थितः, भगवाञ् तं क्रोधं सृजितवान्। ते विकृतदेहाः भूत्वा, भोक्तुम् इच्छन्तः, तं प्रभुं प्रति धावितवन्तः; ये 'रक्षामः एनम्' इति ऊचुः, ते राक्षसाः अभवन्। अन्ये 'अदाम' इति ऊचुः, ते यक्षाः अभवन्; तान् दृष्ट्वा स्रष्टुः भीत्या केशाः पतिताः। ये शिरांसि नष्टवन्तः, तेषां नवानि शिरांसि अपि अभवन्; तेषां सर्पणात् सर्पाः जाताः, च्युतत्वात् त एव सर्पाः कथ्यन्ते। ततः क्रुद्धात् स्रष्टुः कोपसम्भूताः प्राणिनः उत्पन्नाः; ते तीव्राः, कपिलवर्णाः, मांसभक्षिणः अभवन्। सः गवां पानात् गन्धर्वान् ससर्ज; वाचः पानात् अपि गन्धर्वाः तस्मात् उत्पन्नाः। एवं सृष्ट्वा, भगवाञ् ब्रह्मा तया शक्त्या प्रेरितः, स्वेच्छया अन्यान् पक्षिणः अपि ससर्ज। सः वक्षसः पक्षिणः, मुखात् अजाः, उदरात् गावः महिषांश्च ससर्ज। पादाभ्यां अश्वान्, गजान्, गर्दभान्, ऋष्यांश्च, मृगान्, उष्ट्रान्, खरान् चान्यांश्च अपि ससर्ज। केशात् औषधयः फलमूलयुक्ताः उत्पन्नाः, त्रेतायुगस्य आरम्भे, कल्पस्य च प्रभाते, हे नृपश्रेष्ठ। सर्वाणि पशुपक्ष्यादीनि सम्यक् सृष्ट्वा, तान् यज्ञाय न्ययोजयत्; गौः, अजः, महिषः, मेषः, अश्वः, खरः, गर्दभश्च—एते गृह्याः पशवः। शृणु तु वन्यपशून्: मांसभक्षः, द्विखुरः, गजः, वानरः पञ्चमः, पक्षी च। उष्ट्राः षष्ठः, लूथाः सप्तमः; गायत्री ऋचः त्रिवृत् सोमः रथन्तरं च। अग्निष्टोमं श्रेष्ठं यज्ञानां मुखात् ससर्ज; यजूंषि, त्रिष्टुभं, पञ्चदशस्तोमं च। दक्षिणतो मुखात् बृहच्छम, उक्थं, सामानि, जगतीं, सप्तदशस्तोमं च ससर्ज। पश्चिमतो मुखात् वैरूपं, अतिरात्रं, एकविंशतिस्तोमं, आप्तोर्यामं च ससर्ज। उत्तरतो मुखात् अनुष्टुभं, सवैराजं च; अङ्गेभ्यः नानारूपाणि भूतानि अपि ससर्ज। देवान्, दानवान्, पितॄन्, मनुष्यांश्च, कल्पस्य आदौ, स्रष्टा पुनः पुनः ससर्ज, पितामहः। यक्षपिशाचगन्धर्वगणांश्च, अप्सरसः सिद्धाः किन्नराः राक्षसाश्च, सिंहाः पक्षिणः मृगाः सर्पाश्च—एतान् सर्वान्। नश्वराणि च अक्षराणि च, स्थावरजङ्गमानि च, तदा सर्वं जगत् ब्रह्मा मुख्यस्रष्टा ससर्ज। ये कर्माणि तैः पूर्वसृष्टौ अर्जितानि, तानि एव पुनः पुनः सृज्यमानाः स्वीकुर्वन्ति। हिंसायाः अहिंसायाः, सौम्यत्वस्य क्रूरत्वस्य, धर्माधर्मयोः, सत्यासत्ययोः च प्रवृत्त्या, तद् एव लभन्ते, तथा एव तेषां प्रियं भवति। इन्द्रियार्थेषु, भूतगणेषु, शरीरेषु च, सः स्रष्टा स्वयमेव नानारूपाणि कार्याणि च न्यधात्। भूतानां नामरूपाणि, कर्मविभागश्च, देवादीनां सर्वेषां सः वेदवाक्यैः आदौ व्यतिष्ठत्। ऋषीणां नामानि, वेदश्रुतानि, यथायोग्यं तेषां न्यधात्, अन्येषां च स्वकर्मानुसारं। ऋतुषु यथा नानारूपलक्षणानि अनुक्रमेण दृश्यन्ते, तथा एव युगादौ अपि एतान्येव भावानि प्रादुर्भवन्ति। एवं सः कल्पादौ पुनः पुनः एवं सृष्टिं करोति, सृष्टुकामः शक्तियुक्तः, सृष्टिशक्त्या प्रेरितः। भीष्मः उवाच—एवं त्वया प्रवाहिती सृष्टिः, मानुषी, वर्णिता; हे ब्राह्मण, कथय विस्तारतः ब्रह्मणा सा कथं सृष्टा। सः कथं तान् समवर्णान् गुणांश्च ससर्ज, महर्षे? ब्राह्मणादीनां च धर्माः के, तद् अपि वद। पुलस्त्यः उवाच—आदौ ब्रह्मा सृष्टुकामः सन्, सात्त्विकान् प्राणिनः ससर्ज, हे कुरुश्रेष्ठ। तेषां मुखात् बहुसत्त्वयुक्ताः अभवन्। अन्ये राजसाधिकाः वक्षसः, तामसराजससंयुक्ताश्च ऊरुभ्यः अभवन्। पादयोः अन्यान् ससर्ज, हे कुरुश्रेष्ठ; सर्वे तामसा अभवन्, एवं चतुर्वर्णः अभवत्। ब्राह्मणाः, क्षत्रियाः, वैश्याः, शूद्राश्च, हे नृपश्रेष्ठ, पाद, ऊरु, वक्षः, मुखात् क्रमशः उत्पन्नाः। यज्ञस्य सिद्ध्यर्थं ब्रह्मा एतत् सर्वं चतुर्वर्ण्यं ससर्ज, यज्ञस्य परं साधनम्। यज्ञेन देवाः पुष्यन्ते, वर्षस्य मोक्षणेन मनुष्याः पुष्यन्ते; धर्म्याः यज्ञाः कल्याणस्य कारणानि। एते पुरुषैः सदा सुकृतैः, विपरीताचारवर्जितैः, साधुभिः, सम्यगाचरद्भिः साध्यन्ते।