राजन्, त्वया मया च श्रोतुमिच्छति यथावत्सर्वविस्तरं, तस्मात्ते कथयामि। पुलस्त्यऋषिरुवाच—सर्वे प्राणीणां सृष्टिः शुभाशुभकर्मजन्यैव, तेषां कर्मफलरूपेणैव रूपग्रहणं भवति। तस्मात्सर्वे प्राणिनः, देवाद्यन्तानि, पुण्यपापानुबन्धिनः सन्तः, सर्गक्षये पुनः संहृत्य स्वस्वरूपे लीयन्ते; चतुर्विधास्ते प्राणीः—देवा, असुराः, पितरः, मनुष्याश्च। सृष्टिकामो ब्रह्मा स्वमानसपुत्रान् प्रथमं ससर्ज; ततः चतुर्विधाः समुत्पन्नाः—देवाः, असुराः, पितरः, मनुष्याश्च। सः स्वस्यैवात्मनः सर्गे प्रवृत्तः, तस्य मुक्तात्मनः कुटिलाः प्रजापतेः प्रजाः समुत्पन्नाः। सृष्टिकामस्य ब्रह्मणः अधस्तान्निष्क्रान्ताः असुराः प्रथमं जाताः; स तं तमोमयं दुष्टदेहमुत्सृज्य, तमपि परित्यक्तवान्। स ब्रह्मा तं परित्यक्तं तमोमयं देहम् "रात्रिः" इति समाख्यातवान्। ततः स्रष्टा अन्यं देहमाविश्य, देवाः हृष्टाः अभवन्। ब्रह्मणः मुखात्सत्त्वसम्पन्नाः देवाः उत्पन्नाः; तदपि देहं स परित्यज्य, स तु सत्त्वप्रधानः "अहः" अभवत्। अतः शक्तिमन्तः असुराः रात्रौ प्रवर्तन्ते, देवाः तु दिवा; पुनः स स्रष्टा केवलसत्त्वमयं देहमधत्त। पितॄन् स स्मरन्, तस्मात् पितरः उत्पन्नाः; तान् सृष्ट्वा, सः तदपि देहं परित्यक्तवान्। ततः परित्यक्तं तद्देहं "सन्ध्या" अभवत्, या अह्निशेषयोः मध्ये अस्ति; पुनः स रजःप्रधानं देहमधत्त। तस्मात् देहात् रजसा व्याप्तात् मनुष्याः उत्पन्नाः; तदपि प्रथमं देहं प्रजापतिः शीघ्रं परित्यक्तवान्। स देहः "प्रातःसन्ध्या" अभवत्; तस्यां सन्ध्यायां, मनुष्याः पितरश्च प्रवर्तन्ते। सन्ध्याकाले एव ते प्रवर्तन्ति; अहः, रात्रिः, दिनम्, सन्ध्या—एतानि चत्वारि प्रजापतेः स्वरूपाणि। ब्रह्मणः देहानां त्रिगुणसम्बन्धः; पुनः स रजःप्रधानं देहमधत्त। ततः ब्रह्मणः क्षुधया क्रुद्धस्य कोपः उत्पन्नः; क्षुधार्तः तमसि स्थितः, भगवाँस्तं कोपं ससर्ज। विकृताः ते प्रजाः, खादितुमिच्छन्त्यः, तं प्रजापतिं अभिद्रवन्ति। ये 'रक्षामः' इति ऊचुः, ते राक्षसाः अभवन्; ये 'खादामः' इति ऊचुः, ते यक्षाः अभवन्। तान् दृष्ट्वा, स्रष्टुः केशा भयात् पतिताः। ये शिरः पतितवन्तः, तेषां पुनः शिरांसि अभवन्; तेषां सर्पणात् सर्पाः उत्पन्नाः, न्यूनत्वात् तेषां "नागाः" इति कथ्यन्ते। ततः क्रुद्धात् स्रष्टुः कोपमयाः प्रजाः उत्पन्नाः; ताम्रवर्णाः, तीक्ष्णाः, मांसभक्षिणः अभवन्। स गवां पानात् गन्धर्वान् ससर्ज; वाचः पानात् अपि गन्धर्वाः तस्मात् जाताः। एतान् सृष्ट्वा, भगवाँ ब्रह्मा, तेन शक्तिप्रेरितः, स्वेच्छया अन्यान् पक्षिणः अपि ससर्ज। सः उरसोः पक्षिणः, मुखात् अजाः, उदरात् गावः महिषांश्च सृष्टवान्। पादयोः अश्वान्, गजान्, गर्दभान्, महिषान्, मृगान्, ऊष्ट्रान्, खरान्, मयूरान्, अन्यांश्च अपि ससर्ज। केशात् औषधयः फलमूलयुक्ताः उत्पन्नाः, त्रेतायुगादौ कल्पस्य प्रभाते। सर्वं सम्यक् पशुपक्ष्यादि सृष्ट्वा, यज्ञाय तान् नियोजयामास—गावः, अजाः, महिषाः, मेषाः, अश्वाः, खराः, गर्दभाश्च। एते 'गृह्याः' पशवः; अरण्ये तु—मांसभक्षः, द्विखुरः, गजः, वानरः पंचमः, पक्षी, ऊष्ट्रः षष्ठः, सर्पः सप्तमः। गायत्री, ऋचः, त्रिवृत्, सोमः, रथन्तरं च ससर्ज। मुखात् अग्निष्टोमं श्रेष्ठं यज्ञं ससर्ज; यजूंषि, त्रिष्टुभं छन्दः, पंचदशस्तोमं च। दक्षिणमुखात् बृहच्छमं, उक्तं, सामगानं, जगतीं छन्दः, सप्तदशस्तोमं च ससर्ज। पश्चिममुखात् वैरूपं, अतिरात्रं, एकविंशत्यथर्वणं, आप्तोर्यामं च ससर्ज। उत्तरमुखात् अनुष्टुभं, सवैराजं, विविधरूपाणि भूतानि अङ्गेभ्यः ससर्ज। एवं स देवदानवपितृमानुष्यान् कल्पादौ पुनः ससर्ज—स ब्रह्मा प्रजापतिः। यक्षपिशाचगन्धर्वाप्सरसः, सिद्धकिन्नरराक्षसगणाः, सिंहाः, पक्षिणः, मृगाः, नागाश्च—एतान् अपि ससर्ज। नश्वराणि च अक्षराणि, स्थावरजङ्गमानि, सर्वं तदा भगवाँ ब्रह्मा, आदिस्रष्टा, ससर्ज। ये कर्माणि ते पूर्वसृष्ट्यां अर्जितानि, तानि एव पुनः पुनः सृष्टौ स्वीकुर्वन्ति। हिंसाशीलाः, अहिंसाशीलाः, सौम्याः, क्रूराः, धर्मिष्ठाः, अधार्मिकाः, सत्यवादिनः, असत्यवादिनः—यथास्वभावं तेषामनुकूलं फलं लभन्ते। इन्द्रियार्थेषु, प्राणिषु, शरीरेषु च, स एव भगवाँ विविधरूपकार्याणि नियोजयामास। प्रजापतिः सृष्ट्यादौ, देवानां चान्येषां च, नामरूपाणि, कर्मभेदांश्च, वेदवचनेभ्यः एव स्थापयामास। ऋषीणां नामानि, ये वेदेषु श्रूयन्ते, यथायोग्यं तेषां, अन्येषां च, कर्मानुसारं न्यधत्त। यथा ऋतुषु विविधरूपलक्षणानि क्रमशः प्रकाशन्ते, एवं युगादौ एतानि अवस्थाभेदाः प्रादुर्भवन्ति।