पञ्चमी सृष्टिः कृपायाः प्रवृत्ता, या चतुर्विधा स्थिता—प्रतिपत्त्या, सिद्ध्या, शक्त्या, तुष्ट्या च। षष्ठी सृष्टिः भूतात्याख्या, या तेषां प्राणिनां या न अतीतानागतं जानन्ति। सर्वे ते ग्रहणशीलाः, अधिकतरं विभागेन विभक्ताः, स्वाभाविकप्रेरणया च जपेन च प्रवर्तन्ते, भूतातिकाः इति च ते कथ्यन्ते। एवं, राजश्रेष्ठ, षट् सृष्टयः इह निरूपिताः—प्रथमं महतः सृष्टिः, द्वितीयं ब्रह्मणः सृष्टिः। द्वितीयं तन्मात्रसृष्टिः, या भूतसृष्टिरिति स्मृता; तृतीयं वैकारिकी, या इन्द्रियसृष्टिरिति ज्ञायते। एवं प्राकृतसृष्टिरियम्, बुद्ध्युत्पन्ना; चतुर्थी मुख्य स्थावरसृष्टिरिति स्मृता। या तिर्यक्स्रोतस्संज्ञिता, सा पशुसृष्टिरपि; ततो देवसृष्टिः षष्ठी, ऊर्ध्वस्रोतस्संज्ञिता। ततः सप्तमी सृष्टिः वाक्स्रोतसां, या मानवसृष्टिः; अष्टमी कृपासृष्टिः, या सात्त्विकी, तामसी च सा। एते पञ्च विकृतिसृष्टयः, तिस्रः प्राकृत्यः; नवमी कौमारसृष्टिः, या द्वे—प्राकृत्या विकृत्या च। एवं नव सृष्टयः प्रजापतेः उच्यन्ते—प्राकृत्याः विकृत्याश्च—याः जगतः मूलकारणानि। किं अन्यत् श्रोतुमिच्छसि भगवत्सृष्ट्याः विषये? भीष्म उवाच—देवसृष्टयः चान्याश्च, गुरोः सृष्टिश्च संक्षेपेण उक्ताः। विस्तरेण श्रोतुमिच्छामि, मुनिश्रेष्ठ, त्वत्तः। पुलस्त्य उवाच—सर्वे ते प्राणिनः स्वकर्मभिः, शुभाशुभैः, रूपग्राहिणः। तेन कीर्त्या न मुच्यन्ते, संहारे तु निवर्तन्ते; देवात् स्थावरेभ्यः चत्वारः प्राणिनः, राजन्। ब्रह्मणः सृष्टिकाले, मानसाः प्रजाः उत्पादिताः; ततो देवदानवपितृमानुष्या जाताः। तान् सृष्टुमिच्छन्, स्वात्मानं संप्रवर्तयत्; मुक्तात्मनः पापात्मनः प्रजापतेः उत्पन्नाः। सृष्टुकामस्य स्रष्टुः अधरात् असुराः प्रथमतः अभवन्; स तं तमोमयं पापदेहं त्यक्तवान्। स देहः त्यक्तः रात्रिः अभवत्, राजन्; ततः स्रष्टा अन्यं देहं प्रविश्य, देवाः मुदं प्राप्नुवन्। ये सात्त्विकाः ते ब्रह्मणः मुखात् उत्पन्नाः; स देहः अपि त्यक्तः, स दिवाः अभवत्, सात्त्विकप्रधानः। तस्मात्, बलिनः असुराः रात्रौ प्रवर्तन्ते, देवाः दिवा; ततः स्रष्टा अन्यं शुद्धसात्त्विकं देहं गृहीत्वा। पितॄन् चिन्तयन्, पितरः तस्मात् उत्पन्नाः; पितॄन् सृष्ट्वा, प्रभुः तं देहं अपि त्यक्तवान्। स देहः त्यक्तः सन्ध्या अभवत्, दिनरात्र्योः मध्ये; ततः स्रष्टा अन्यं रजोगुणमयं देहं गृहीत्वा। तस्मात् रजोगुणात्, नराः उत्पन्नाः, कुरुश्रेष्ठ; स प्रथमः देहः अपि शीघ्रं त्यक्तः प्रजापतेः। स देहः ज्योतिः अभवत्, या प्रातर् सन्ध्या इति कथ्यते; ज्योतिषि आगते, बलिनः नराः पितरश्च प्रवर्तन्ते। राजन्, सन्ध्याकाले एव ते प्रवर्तन्ते; ज्योतिः, रात्रिः, दिवसः, सन्ध्या—एते चत्वारः प्रभोः। ब्रह्मणः देहानि त्रिगुणसंयुक्तानि; ततः स्रष्टा अन्यं शुद्धरजः देहं गृहीत्वा। तदा ब्रह्मणः क्षुधया, क्रोधः उत्पन्नः, तया जनितः; क्षुधया पीडितः तमसि स्थितः, भगवतः तं स सृष्टवान्। ते विकृतरूपाः प्रजाः, भोक्तुमिच्छन्तः, तं प्रभुं अभितः अभ्यद्रवन्; ये ‘रक्षामः’ इति ऊचुः, राक्षसाः अभवन्। अन्ये ‘भक्षामः’ इति ऊचुः, यक्षाः अभवन्; तान् दृष्ट्वा, स्रष्टुः भीतस्य केशाः पतितुम् आरब्धाः। ये शिरः हताः, तेषां पुनः शिरांसि अभवन्; तेषां सर्पणात्, सर्पाः उत्पन्नाः, दोषात् तेषां सर्पाः इति कथ्यन्ते। ततः क्रुद्धात् स्रष्टुः, क्रोधात्मकाः प्रजाः उत्पन्नाः; तीक्ष्णरूपाः, कपिलवर्णाः, मांसभक्षिणः अभवन्। स गोः पानात् गन्धर्वान् तस्मात् उत्पादयामास; वाक्पानात् अपि गन्धर्वाः तस्मात् अभवन्। एतान् सृष्ट्वा, भगवान् ब्रह्मा, तेन बलप्रेरितः, स्वेच्छया अन्यान् पक्षिणः अपि सृष्टवान्। उरसः पक्षिणः, मुखात् अजाः, उदरात् गावः महिषाश्च, प्रजापतिः सृष्टवान्। पादाभ्यां अश्वान्, हस्तिनः, गर्दभान्, रुषभान्, हरिणान्, उष्ट्रान्, खरान्, अन्यांश्च अपि सृष्टवान्। लोमभ्यः औषधयः फलमूलयुक्ताः अभवन्, त्रेतायुगस्य आरम्भे, कल्पस्य प्रभाते, राजन्। पशून् वनस्पतींश्च सम्यक् सृष्ट्वा, यज्ञाय न्ययोजयत्—गावः, अजाः, महिषाः, मेषाः, अश्वः, खरः, गर्दभः। एते गृह्याः पशवः, शृणु वीर्यवान् वन्यपशून्—मांसभक्षः, द्विखुरः, हस्ती, कपिः पञ्चमः, पक्षी च। उष्ट्रः षष्ठः, सर्पः सप्तमः; गायत्री, ऋचः, त्रिवृत्, सोमः, रथन्तरम्। मुखात् अग्निष्टोमं, श्रेष्ठं यज्ञानां, सृष्टवान्; यजुः, त्रिष्टुभ् छन्दः, पञ्चदशस्तोमं च अपि। दक्षिणमुखात् बृहद्साम, उक्त्थं, साम, जगती छन्दः, सप्तदशस्तोमं च अपि सृष्टवान्। पश्चिममुखात् वैरूप, अतिरात्रं, एकविंशतिस्तोमं, आप्तोर्यामं च अपि सृष्टवान्। एवं स्रष्टा, सत्त्वगुणरजस्तमोगुणसंयुक्तैः देहैः, विविधाः प्रजाः, पशून्, वनस्पतींश्च सृष्ट्वा, यज्ञाय न्ययोजयत्। सम्यग् विधिना सृष्टानि सर्वाणि, प्रजापतिना जगतः हिताय कल्पितानि।