भगवान् सृष्टिं तां निरर्थकां दृष्ट्वा, पुनरन्यां विचित्रां सृष्टिं चिन्तयामास। तस्य ध्यानात् तिर्यक्स्रोतसामाख्या सृष्टिरभवत्। यः सृष्टिषु तिर्यक् प्रवृत्तिः, तस्मात् तिर्यक्स्रोतसः स्मृताः। ते गवां प्रमुखाः, तमसा आवृता, अज्ञानिनश्च प्रसिद्धाः। ते मार्गात् भ्रान्ताः, अज्ञानिनोऽपि स्वात्मानं विज्ञानीति मन्यन्ते, अहंकारदर्पसम्पन्नाः, अष्टाविंशतिप्रकाराः, अन्तःप्रकाशवन्तोऽपि परस्परं तमसा आच्छादिताः। तां सृष्टिमपि निरर्थकां मन्यमानः, भगवान् पुनः चिन्तयित्वा, तृतीयां सत्त्विकीमूर्ध्वगां सृष्टिमुत्पादयामास। सा सृष्टिः सुखरसमयाः, बहिरन्तश्चावृत्तिरहिताः, अन्तर्बहिश्च दीप्तिमन्तः, तस्मात् ऊर्ध्वस्रोतसः कथ्यन्ते। तृतीया सा सृष्टिः सन्तुष्टस्वभावा, देवसृष्टिरिति स्मृता। तस्यां सम्पूर्णायां ब्रह्मणः हर्षः समजायत। ततः सः पुनरपि परमां कार्यकारिणीं सृष्टिं चिन्तयामास, प्राक्सृष्ट्याद्युत्थितानां सृष्टीनां निरर्थकत्वं विज्ञाय। एवं यथार्थेन ध्यानयन्, अव्यक्तात् कार्यकारिण्यवाक्स्रोतसां सृष्टिरभवत्। यासां प्रवृत्तिरधः, ताः अवाक्स्रोतसः कथ्यन्ते; तेऽपि तेजस्विनः, परन्तु तमसा अधिकाः, रजोगुणप्रधानाश्च। अतः ते दुःखबहुलाः, पुनः पुनः प्रवृत्तिमन्तः, अन्तर्बहिश्च दीप्तिमन्तः, एते मानवाः, कार्यकारिणः स्मृताः। पञ्चमी सृष्टिः कृपया युक्ता, चतुर्विधरूपा—प्रतिपत्त्या, सिद्ध्या, शक्त्या, तुष्ट्या च स्थिताः। षष्ठी सृष्टिः भूतेष्वेव भूतेषु जातानां, येऽतीतानागतं न जानन्ति, भूतात्याख्या स्मृता। सर्वे ते लोभिनः, अधिकं विभागयुक्ताः; ते प्रवृत्तिपाठशीलाः, भूतातिकाः कथ्यन्ते। एवं, राजन्, षड्विधाः सृष्टयः प्रवदिताः—प्रथमं महतः सृष्टिः, द्वितीयं ब्रह्मणः सृष्टिः। द्वितीया तन्मात्रसृष्टिः, भूतसृष्टिरिति स्मृता; तृतीया वैकारिकी, इन्द्रियसृष्टिरिति प्रसिद्धा। एवं प्राकृत्याख्या सृष्टिः बुद्ध्युत्थिता; चतुर्थी मुख्यसृष्टिः स्थावराणां स्मृता। या तिर्यक्स्रोतसः सृष्टिः, सा पशुसृष्टिरपि कथ्यते; ततः षष्ठी देवसृष्टिरूर्ध्वस्रोतसः संज्ञिता। ततः सप्तमी वाच्स्रोतसां सृष्टिः, या मानुषी सृष्टिः; अष्टमी कृपासृष्टिः, या सत्त्विकी, तामसी च सा स्मृता। एते पञ्च विकारसृष्टयः, तिस्रः प्राकृत्याख्याः; नवमी कौमार्याख्या, या प्राकृत्यविकारिणी। एवं नव सृष्टयः प्रजापतेः प्रोक्ताः—प्राकृत्यविकारिण्यश्च—याः जगतः कारणानि। किं पुनः इच्छसि भगवतो जगतः सृष्ट्यन्तरं श्रोतुम्? भीष्म उवाच—देवसृष्ट्यादिकं तथा गुरोः सृष्टिं संक्षेपेण श्रुतम्। विस्तरेण श्रोतुमिच्छामि त्वत्तः, मुनिश्रेष्ठ। पुलस्त्य उवाच—सर्वे ते भूताः स्वकर्मणा, शुभाशुभेन निर्मिताः। तेन कीर्त्या मोक्षं न यान्ति, लये तु संह्रियन्ते; देवाद्यस्थावरान्ताः, राजन्, चतुष्प्रकाराः। ब्रह्मणः सृष्टिकाले, मनसः सम्भूताः प्रजाः, ततः चतुर्विधाः—देवाः, असुराः, पितरः, मनुष्याश्च—समुत्पन्नाः। तान् सृष्टुमिच्छन्, स्वमात्मानं प्रविवेश; मुक्तात्मनः पापप्रजाः प्रजापतेः समजायन्त। सृष्टिकामस्य ब्रह्मणोऽधोभागात् प्रथमं असुराः जाताः; तां तमसां देहं सः त्यक्त्वा, तमसा रूपेण त्यक्तवान्। स देहस्त्यक्त्वा रात्रिरभवत्, राजन्; ततः स्रष्टा अन्यं देहं प्रविश्य, देवाः हर्षमवापुः। सत्त्वसम्पन्नाः देवाः ब्रह्मणो मुखात् समुत्पन्नाः, राजन्; स देहः अपि त्यक्तः, सत्त्वप्रधानो दिवा जातः। तस्मात् बलिनोऽसुरा रात्रौ, देवाः दिवा प्रवर्तन्ते; ततः सः अन्यं सत्त्वमात्रमयं देहं चकार। पितॄन् सृजन् तान् पितरः समुत्पन्नाः; तान् सृष्ट्वा, प्रभुः तं देहमपि त्यक्तवान्। स देहस्त्यक्तः सन्ध्या, दिनरात्र्योः संधिः अभवत्; ततः सः रजसमयं देहं चकार। तस्मात् रजःप्रधानात् देहात्, मनुष्याः जाताः, कुरुनन्दन; सः प्रथमः देहः अपि प्रजापतेः शीघ्रं त्यक्तः। स देहः प्रकाशः अभवत्, या प्रातःसन्ध्या कथ्यते; प्रकाशस्यागमे, बलिनो मनुष्याः पितरश्च समुत्पद्यन्ते। सन्ध्याकाले, राजन्, ते एव प्रवर्तन्ते; प्रकाशः, रात्रिः, दिवसः, सन्ध्या—एते चत्वारः प्रभोः। ब्रह्मणः देहानि त्रिगुणयुक्तानि; ततः सः पुनरपि रजसमयं देहं चकार। ततः ब्रह्मणो भूक्षुधया, क्रोधः तस्याः कारणेन जातः; भूक्षुधया तमसा पीडितः, भगवान् तं क्रोधं ससर्ज। ते विकृतप्रजाः, भोक्तुमिच्छन्तः, तं प्रभुं प्रति धावन्तः; ये 'रक्षामः' इति ऊचुः, राक्षसाः अभवन्। अन्ये 'भक्षयामः' इति ऊचुः, यक्षाः अभवन्; तान् दृष्ट्वा, भयात् स्रष्टुः केशा अपतन्। ये शिरोभ्रष्टाः, नूतनं शिरः पुनः अलभन्त; तेषां सर्पणात्, सर्पाः अभवन्, न्यूनत्वात् सर्पाः कथ्यन्ते। ततः क्रुद्धस्य स्रष्टुः कोपात्मकाः प्रजाः सञ्जज्ञिरे; ते ताम्रवर्णाः, उग्राः, मांसभक्षिणः अभवन्। सः गवां पानसमये, गन्धर्वाः तस्मात् जाताः; वाचं पिबन्नपि, गन्धर्वाः तस्मात् एव समुत्पन्नाः। एवं भगवतः सृष्ट्युपक्रमः विस्तरेण प्रवर्णितः, यः सर्वलोकस्य कारणभूतः।