भगवतः कृते सर्वलोकहिताय भूमिं उत्तोलयितुं प्रार्थितः स परमात्मा, भूमिधरः, त्वरितं भूमिं उत्तोल्य महोदधौ स्थापयामास। तस्यां महान् जलराशिः महाप्लव इव स्थितः। ततः आद्यः परमपुरुषः भूमिं समतलां कृत्वा पर्वतान् पृथिव्यां यथाविभागं व्यवस्थितवान्। भूमिं विभज्य सप्तद्वीपान् पूर्ववत् स्थापयामास, चत्वारि लोकानि—भूतादि आरभ्य—पूर्ववत् सृजितवान्। एषा सृष्टिः पूर्वं ब्रह्मणे विष्णुना, देवेशेन तुष्टेन, दर्शिता; त्वं परमेश्वरः। त्वया मया च एतद् जगत् यत्नेन धार्यं रक्षितव्यं; अधुना असुरश्रेष्ठे वरः प्रदत्तः। देवानां हिताय तान् त्वया हन्तव्यं, अहं जगत् सृजामि, त्वं रक्षस्व। एवं संबोधितः विष्णुः निर्गतः, प्रभुः देवाः सृजितवान्; तस्मात् अनवबोधेन तमोमूर्तिः उत्पन्नः। तमः, मोहः, महान् भ्रमः, तमिस्रः, अन्धसञ्ज्ञकः—एवं पंचधा सृष्टिः महात्मनः ध्यानात् अभवत्। बाह्याभ्यन्तरयोः प्रकाशहीना, आच्छन्नात्मा, वृक्षस्वरूपा—एषा प्रधानसृष्टिः स्थावराणां मुख्यसृष्टिः इति कथ्यते। तां सृष्टिं अप्रवृत्ताम् दृष्ट्वा प्रभुः अन्यां सृष्टिं चिन्तयामास; तस्य ध्यानात् तिर्यक्स्रोतःसृष्टिः अभवत्। तिर्यक्स्रोतसः कर्म तिर्यक् इति तिर्यक्स्रोतसः कथ्यन्ते; गवः प्रभृतयः, तमसावृताः, अज्ञानिनः प्रसिद्धाः। ते मार्गभ्रष्टाः, अज्ञानिनः अपि आत्मज्ञानिनः इव मन्यन्ते; अहंकारमदपूर्णाः, अष्टाविंशतिधा, अन्तःप्रकाशयुक्ताः, परस्परं आवृताः। तां सृष्टिं अपि अप्रवृत्ताम् मन्यमानः पुनः ध्यानमकार्षीत्; तस्मात् तृतीयः सृष्टिः सत्त्वमयी, ऊर्ध्वस्रोतसः अभवत्। तेषां सुखानन्दवृद्धिः, बाह्याभ्यन्तरयोः अनावृतिः, अन्तर्बहिः प्रकाशः; अतः ऊर्ध्वस्रोतसः इति कथ्यन्ते। तृतीयः सृष्टिः संतोषस्वरूपा, देवसृष्टिः इति स्मृता; तस्यां सृष्टौ पूर्णायां ब्रह्मणः हर्षः अभवत्। ततः स उच्चप्रवृत्तां सृष्टिं चिन्तयामास, प्रधानसृष्ट्यादिभ्यः अप्रवृत्तां सृष्टिं विज्ञाय। एवं सत्यसंकल्पः ध्यानयुक्तः, अव्यक्तात् प्रवृत्तसृष्टिः अवाक्स्रोतसः अभवत्। तेषां कर्म अधः प्रवर्तते इति अवाक्स्रोतसः कथ्यन्ते; प्रकाशवृद्धाः, तमसाध्याः, रजःप्रधानाः। अतः दुःखपूर्णाः, पुनः पुनः प्रवृत्तिः; अन्तर्बहिः प्रकाशयुक्ताः, मानवाः, प्रवृत्तसृष्टिः इति। पञ्चमी सृष्टिः कृपायुक्ता, चतुर्धा—प्रतिप्रत्यय, सिद्धि, शक्ति, तुष्टि—स्थिता; षष्ठी सृष्टिः भूतादिसञ्ज्ञा, ये गतागतज्ञाः न भवन्ति। सर्वे ते ग्राह्याः, अधिकं विभक्ताः; स्वप्रेरणा, जपवृत्त्या प्रवर्तन्ते, भूतादिकाः इति कथ्यन्ते। एवं, राजश्रेष्ठ, षड्विधाः सृष्टयः अत्र वर्णिताः; प्रथमं महत्सृष्टिः, द्वितीयं ब्रह्मसृष्टिः। द्वितीयं तन्मात्रसृष्टिः, भूतसृष्टिः इति स्मृता; तृतीयं वैकारिकी, इन्द्रियसृष्टिः इति ज्ञेया। एवं इयं प्राकृतसृष्टिः बुद्धिप्रवृत्ता; चतुर्थं प्रधानसृष्टिः स्थावरसृष्टिः इति स्मृता। तिर्यक्स्रोतसः पशुसृष्टिः; अनन्तरं षष्ठी देवसृष्टिः, ऊर्ध्वस्रोतसः। सप्तमी वाक्स्रोतसः, मानवसृष्टिः; अष्टमी कृपासृष्टिः, सत्त्विकी; तामसी सा सृष्टिः। पञ्च सृष्टयः वैकारिकाः, त्रयः प्रधानाः; नवमी कौमारसृष्टिः, प्रधान-वैकारिके उभे। एवं नव सृष्टयः प्रजापतेः तुभ्यं वर्णिताः—प्रधानाः वैकारिकाः च—याः जगतः मूलकारणानि। किं अन्यद् श्रोतुम् इच्छसि जगत्पतेः सृष्ट्याः? भीष्मः उवाच—देवसृष्ट्यादयः, गुरुसृष्टिः च संक्षेपेण उक्ताः। विस्तरं श्रोतुम् इच्छामि, ऋषिस्रेष्ठ, तव मुखात्। पुलस्त्यः उवाच—सर्वे जीवाः शुभाशुभकर्मणा रूपिताः। तस्मात् प्रसिद्ध्या मोच्यन्ते न, प्रलये उपसंहृताः; देवाद्यः स्थावरान्ताः, राजन्, चतुर्विधाः। ब्रह्मा सृजन्तः, मानसाः प्रजाः उत्पन्नाः; ततः चत्वारः समूहाः—देवाः, असुराः, पितरः, मानवाः—समुत्पन्नाः। तान् सृजितुम् इच्छन्, स्वम् आत्मानम् प्रवर्तयामास; मुक्तात्मनः, प्रजापतेः, दुष्टाः प्रजा उत्पन्नाः। सृष्टुम् इच्छन्, सृजितुः अधःभागात्, असुराः प्रथमं जाताः; ततः तं तमोमयं दुष्टं शरीरम् त्यक्तवान्। तद् शरीरम् परित्यक्तम् रात्रिः अभवत्, राजन्; ततः सृष्टा अन्यं शरीरम् प्रविष्टवान्, देवाः हर्षम् प्राप्तवन्तः। सत्त्वपूर्णाः देवाः ब्रह्मणः मुखात् उत्पन्नाः, राजन्; तत् शरीरम् अपि त्यक्तम्, दिवा अभवत्, सत्त्वप्रधानम्। अतः बलवन्तः असुराः रात्रौ प्रवर्तन्ते, देवाः दिवा; ततः सत्त्वमात्रम् शरीरम् धारयामास। पितरः चिन्तयन्, पितरः तस्मात् उत्पन्नाः; तान् सृजित्वा प्रभुः तत् शरीरम् अपि त्यक्तवान्। तत् शरीरम् त्यक्तम् सन्ध्या अभवत्, दिवा-रात्र्योः मध्यः; ततः रजःमात्रम् शरीरम् धारयामास।