तीक्ष्णखुरप्रहारेण क्षुभिताः आपः सततध्वनिं निर्माय अधः पातालं जग्मुः। स्तुतमेघानां प्राणवाताः सर्वतो विचरन्ति स्म। तदा महान् वराहः सलिलसिक्तोदरः पृथिवीं विदारयन् उदतिष्ठत्। तस्य वेदमयदेहस्य रोमकूपेषु स्थिताः ऋषयः कम्पनसमये प्रमुदिताः। तं केशवं पुरुषोत्तमं गदाशङ्खचक्रधारिणं सृष्टिस्थितिसंहारकारणं जगदेकनिधिं नमन्ति। न तस्य परं परमधाम विद्यते। तस्य पादयोः वेदाः, दन्तेषु यूपाः, दंष्ट्रासु च यज्ञाः शास्त्राणि च, जिह्वायां वह्निः, तृणानि रोमाणि—स एव यज्ञरूपः प्रभुः। स्वर्याः पृथिव्याः च मध्ये अप्रतिमबलं तस्यैव रूपं व्याप्य स्थितम्। स एव सर्वं जगद् आत्मन्येव व्याप्य सर्वहिताय स्थितः। स एव परात्मा, अन्यो नास्ति, स जगन्नाथः। एषा तव महिमा या सर्वं चराचरं व्याप्य स्थिताः। अज्ञानिनः न पश्यन्ति, किन्तु इदं सर्वं विज्ञानरूपमस्ति। ये केवलं प्रकृतिमेव पश्यन्ति, ते अन्धकारनावायां भ्रमन्ति। ये तु विज्ञानं जानन्ति, शुद्धचित्ताः, ते सर्वं विश्वं पश्यन्ति। ये तव विज्ञानमयं रूपं पश्यन्ति, हे परमेश्वर, सर्वभूतात्मन्, लोकहितार्थं प्रसन्नो भव। उत्तुङ्गनेत्र, अनन्तरूप, पुण्यश्लोक गोविन्द, पृथिवीं उद्धर। लोकहिताय, सर्वस्य कल्याणाय, एतद् एव कृत्स्नं कुरु। एवं स्तुतः स परात्मा, भूमिधरः, शीघ्रं पृथिवीं उद्धृत्य महोदधौ स्थापयामास। तस्मिन् महती वारिसम्पदा महाप्लववत् स्थिताः। तदा आदिपुरुषः पृथिवीं समं कृत्वा पर्वतान् स्वस्व विभागे स्थापयामास। पृथिवीं विभाग्य सप्त द्वीपान् यथापूर्वं स्थापयामास, चतुर्विधं लोकं भूतेभ्यः आरभ्य निर्मितवान्। एतत् पूर्वं ब्रह्मणे विष्णुना दर्शितम्। त्वमेव परदेवतासि। मया च त्वया च, एषा पृथिवी यत्नेन धार्या रक्ष्याच। अधुना अहं असुरश्रेष्ठाय वरं दत्तवान्। सुराणां हिताय, त्वं तान् हन्तुम् अर्हसि। अहं सृष्टिं करिष्यामि, त्वं तु रक्ष। इति उक्ते विष्णुः प्रस्थितः, प्रभुः देवान् सृष्टवान्। तस्मात् अज्ञानतः तमः प्रादुरभवत्। तमः, मोहः, महामोहः, तामिस्रं, अन्धसंञ्ज्ञकं च—एवं पञ्चधा सृष्टिः महात्मनः ध्यानात् अभवत्। बहिरन्तरशून्यं, आत्मावृतं, वृक्षस्वरूपं—एषा मुख्यसृष्टिः स्थावराणां प्रथमा सृष्टिः उच्यते। तां सृष्टिं अप्रवृत्तिमतीं दृष्ट्वा, प्रभुः अन्यां सृष्टिं चिन्तयामास; तस्य ध्यानात् तिर्यक्स्रोतसः नाम सृष्टिः अभवत्। तेषां क्रिया पार्श्वतः प्रवर्तते, अतः तिर्यक्स्रोतसः इति प्रसिद्धाः। गवः आदि ये, तमसावृताः मूढाः। ते मार्गात् च्युताः, अज्ञाः सन्तः आत्मानं ज्ञानीति मन्यन्ते, अहंकारदर्पपूर्णाः, अष्टाविंशतिधा, अन्तःप्रकाशवन्तः, परस्परं तिरस्कृताः। तां सृष्टिं अपि अप्रवृत्तिमतीं मत्वा, स पुनः ध्यानं चकार; तस्मात् तृतीया सात्त्विकी सृष्टिः, ऊर्ध्वस्रोतसः, उत्पन्ना। ते हि सुखसंपन्नाः प्रमुदिताः, बहिरन्तरप्रकाशवन्तः; अतः ऊर्ध्वस्रोतसः इति कथ्यन्ते। तृतीया सृष्टिः देवसृष्टिः स्मृता, तस्यां सृष्टौ ब्रह्मणः हर्षः अभवत्। अन्यां परमां प्रवृत्तिमतीं सृष्टिं पुनः चिन्तयामास, मुख्यसृष्ट्यादि अप्रवृत्तिमतीः ज्ञात्वा। स यथार्थध्यानात् अव्यक्तात् प्रवृत्तिमती सृष्टिः, अवाक्स्रोतसः, अभवत्। तेषां क्रिया अधः प्रवर्तते, अतः अवाक्स्रोतसः इति कथ्यन्ते; ते तेजस्विनः, किन्तु तमसा आढ्याः, रजोगुणप्रधानाः। अतः ते दुःखबहुलाः, पुनः पुनः प्रवृत्तिमन्तः, अन्तर्बहिः प्रकाशवन्तः, एते मानवाः प्रवृत्तिमन्तः। पञ्चमी कृपायाः सृष्टिः चतुर्धा—प्रतिपत्त्या, सिद्ध्या, शक्त्या, तुष्ट्या च—स्थापिता। षष्ठी सृष्टिः भूतातीत्युक्ता, ये भूतानि अतीतानागतं न जानन्ति। सर्वे गृहीताः, अधिकतरं विभागाः, ते प्रवृत्त्या जपेन च प्रवर्तन्ते, ते भूतातिकाः इति कथ्यन्ते। एवं राजश्रेष्ठ, षड्विधाः सृष्टयः वर्णिताः। प्रथमं महतः सृष्टिः, द्वितीयं ब्रह्मणः। द्वितीया तन्मात्रसृष्टिः, भूतेषु सृष्टिरिति स्मृता; तृतीयं वैकारिकं, इन्द्रियसृष्टिः इति ख्यातम्। एवं प्राकृतसृष्टिः बुद्धिपूर्वकं जाता; चतुर्थी मुख्यसृष्टिः, स्थावराणां प्रधानसृष्टिः स्मृता। या तिर्यक्स्रोतसः सृष्टिः, सा पशुसृष्टिरपि उच्यते; ततः षष्ठी देवसृष्टिः, ऊर्ध्वस्रोतसः कथ्यते। सप्तमी वाक्स्रोतसां सृष्टिः, या मानुषसृष्टिः; अष्टमी कृपायाः सृष्टिः, या सात्त्विकी, सा तामसी च। एते पञ्च विकृतिसृष्टयः, तिस्रः प्राकृत्यः; नवमी कौमारसृष्टिः, या प्राकृता च विकृता च। एवं नव सृष्टयः प्रजापतेः, प्राकृत्यः च विकृत्यः च, जगतः मूलकारणानि इति तव उक्तम्। किं अन्यत् इच्छसि जगत्पतेः सृष्टौ श्रोतुम्? भीष्मः उवाच—देवानां सृष्टयः, गुरोः च, संक्षेपेण उक्ताः।