शृणु, राजन्, विद्वांसः तं पुरुषं जन्मन्यम् आहुः, सन् अपि सः नित्य एव; स्वमात्रया तस्य शतवर्षं आयुः परिमीयते। तदेकं परार्धं इति प्रसिद्धम्, तस्य अर्धं अपि कथ्यते; पञ्चदश निमेषाः काष्ठा इति विख्याताः। त्रिंशत् काष्ठाः कलां कुर्युः, त्रिंशत् कलाः मुहूर्तं; एवमेकैकस्य मुहूर्तस्य गणनया अह्निश्चरेषु मानवस्य अहः परिमीयते। एवं दिवसानाम् अह्नां च गणनया मासः भवति, द्वाभ्यां पक्षाभ्यां संयुक्तः; षड्भिः मासैः संवत्सरः सम्पद्यते, दक्षिणायन-उत्तरायणरूपेण विभागः। देवतानां रात्रिः दक्षिणायनम्, तेषां अहः उत्तरायणम्; कृतत्रेताद्याः युगसंख्याः सहस्रैः देववर्षैः परिमीयन्ते। चतुर्णां युगानां विभागं द्वादशधा शृणु मत्तः—कृतादिषु क्रमशः चतुरः, त्रयः, द्वौ, एकः इति। प्राचीनाः विद्वांसः युगं सहस्रैः देववर्षैः इति वदन्ति; तेषां मापनं शतानां संख्यया सन्ध्यायाः पूर्वभागः अपि निर्दिष्टः। सन्ध्यानन्तरं तुल्यभागः सन्ध्यांशः, युगानन्तरे समुपस्थितः, राजन्; सन्ध्यायाः सन्ध्यांशस्य च मध्ये कालः एवमस्ति। एषः कालः युगशब्देन विख्यातः—कृत, त्रेता, द्वापर, कलि इति; एते चत्वारः एकत्र चातुर्युगं इति कथ्यन्ते। सहस्रं चातुर्युगानां ब्रह्मणो दिवसं स्मृतम्; तस्मिन्नेव दिवसे चतुर्दश मनवः सन्ति। एषां कालमापनं शृणु, राजन्—सप्तर्षयः, देवा, इन्द्रः, मनुः, तस्य पुत्राश्च; एकस्मिन्नेव काले सर्वे सृष्टाः पुनः च विनश्यन्ति, यथापूर्वम्; चातुर्युगसंख्यया एकत्रैव एकाधिकं सप्तत्येकं इति गणना। मनुष्यानां कालगणनया मन्वन्तरः मनोः देवतानां च कालः, अष्टशतानि सहस्राणि देवगणनया स्मृतानि। अत्र च द्विपञ्चाशत्सहस्राणि अधिकानि, राजन्; पूर्णगणना त्रिंशत्कोट्यः संख्यया परिगण्यन्ते। तत्र च षट्सप्ततिः नियुतानि, तथा च विंशति सहस्राणि, विप्र; एषः कालः, अधिकं विना। एवं मानववर्षैः मन्वन्तरस्य गणना; तस्य चतुर्दशगुणितं ब्रह्मणो दिवसं स्मरन्ति। ब्रह्मणो दिवसं नैमित्तिकं इति कथ्यते; तस्य अन्ते प्रलयः आगच्छति, यत्र भूः, भुवः, स्वः लोकाः च सर्वे दह्यन्ते। महर्लोकवासी जनाः, तापेन पीडिताः, जनलोकं यान्ति; यदा त्रयः लोकाः एकमेकं वारिधिं भवन्ति, ब्रह्मा ब्रह्मविदां श्रेष्ठः सर्पशय्यायाम् उपविश्य, त्रीन् लोकान् जठरे स्थापयित्वा विश्राम्यति; स जगन्नाथः, जनलोके स्थितैः योगिभिः ध्यानगम्यः। तस्य समं रात्रिं, तस्य अन्ते, सः पुनः सृष्टिं करोति; एवं ब्रह्मणः संवत्सरः, तथा शतसंवत्सराणि अपि। शतसंवत्सराणि तस्य महात्मनः परमायुः; तेषां एकः परार्धः गतः, निष्पाप; तस्य अन्ते पाद्मः महाकल्पः प्रसिद्धः; अधुना द्वितीयः परार्धः प्रवर्तते, राजन्। एषः वराहः प्रथमः कल्पः मन्यते; कल्पारम्भे भगवतः ब्रह्मनारायणस्य स्वरूपम् एवं आसीत्। सः सर्वभूतानि ससर्ज; इति वद, महर्षे। पुलस्त्य उवाच—भगवान्, सर्वस्य आदिः, प्रजाः ससर्ज। पूर्वकल्पस्य अन्ते, रात्रौ अतीतायां प्रभाते, भगवान् सत्त्वपूर्णः ब्रह्मा जगत् शून्यम् अपश्यत्। पृथिवीम् आप्सु निमग्नां विज्ञाय, प्रजापतिः चिन्तयित्वा उद्धर्तुम् इच्छत्। विष्णोः रूपं समालोक्य, स्वशक्त्या भूमिं धारयितुं, सः वराहरूपम् अविशत्, मत्स्यकूर्मादिभ्यः पृथक्। वेदयज्ञमयम् आत्मानं धारयन्, स्थिरात्मा, सर्वात्मा, परमात्मा, प्रजापतिः, जगतोऽधाराय स्थितवान्। ततः सः, भूधरः, आपः प्रविश्य, आपां आधारम् अभवत्; तं दृष्ट्वा देवी अधः अधस्तात् प्राप्तवती। वसुधा, भक्त्या नम्रत्वेन, तं स्तुत्वा, विनीतभावेन उपससाद। पृथिव्युवाच—नमस्ते सर्वभूतात्मन्, नमस्ते परमात्मन्। अद्य मामुद्धर, यतः पूर्वं त्वत्तोऽहमुत्थिता; नमस्ते परमात्मन्, नमस्ते सर्वभूतात्मन्। अव्यक्तप्रकृतिस्वरूपाय, कालाय, सृष्टिकर्त्रे, रक्षित्रे, संहर्त्रे च, नमः। सृष्ट्यादौ परमब्रह्मा, विष्णुरुद्रात्मरूपधारी, यदा जगत् एकमेकं वारिधिं जातम्, सर्वं ग्रसित्वा—त्वमेव, गोविन्द, अन्ते अवशिष्यसे, मुनिभिः ध्यानगम्यः; तव परं रूपं न केनापि विज्ञायते। अवताररूपाणि तव देवैः पूज्यन्ते; मोक्षमिच्छवः तव परमब्रह्मरूपं पूज्य मोक्षं प्राप्नुवन्ति। को वा वासुदेवं विना पूज्य मोक्षं प्राप्नुयात्? यत् रूपं मनसा गृह्यते, यत् इन्द्रियैः, यत् बुद्ध्या च, सर्वं तव रूपमेव। मया त्वया व्याप्यते, त्वया धार्ये, त्वया सृष्टा, त्वयि शरणं गता च; तस्मात्, इयं जगती मां माधवीति आह। एवमुक्त्वा पृथिव्या स्तुतः, भूधरः— सः श्रीमान् सामस्वरनिनादेन मेघगर्जितनिस्वनेन ननाद; तदा महावराहः, उत्पलदलविलोचनः, स्वदंष्ट्रया भूमिं उद्धृत्य, अधोलोकात् नीलगिरिसदृशः उत्पलदलसन्निभः उदतिष्ठत्। तस्य मुखात् वातः उदगच्छत्, तेन आपः स्पृष्टाः; ये जनलोके शरणं प्राप्तवन्तः, निष्पापाः सन्तः सनन्दनादयः ऋषयः, अधिकं विशुद्धाः अभवन्।