स्वयं ब्रह्मा जगतः सृष्टिं कर्तुं प्रवर्तते, स च सृष्टिं प्रत्येकं युगपर्यन्तं कल्पस्यावधौ पालयति। स एवैकः भगवान् जनार्दनः, सत्त्वगुणसमन्वितः, अनन्तबलसम्पन्नः देवः, तेनैव नाम्ना व्यवस्थितः। कल्पान्ते तु स भगवान्, हे राजन्, घोरं तमोरूपमधत्ते, सर्वाणि भूतानि भीषणरूपेण ग्रसति। सर्वेषां भूतानां ग्रसने कृतवति, यदा जगदेकमम्बुधौ परिणमति, तदा स सर्वरूपधारी अनन्तशय्यां शेषे स्थित्वा शयाने भवति। पुनः प्रबुद्धः स भगवान् विविधरूपधारणेन जगत्सृष्टिं करोति, स एव सृष्टेः, स्थितेः, संहारे च कारणं—ब्रह्मा, विष्णु, शिव इति त्रिधा व्यवस्थितः। सृष्टा स्वयमेव सृजति, विष्णु रक्षति रक्ष्यं, प्रभुः स्वयं संहरति च। पृथिव्यापस्तेजोवाय्वाकाशाः—स एव सर्वभूताधिपः, विश्वरूपः, सर्वस्य कारणं, अव्ययः च। तस्माद् सर्वं सृष्टिस्थितिसंयोगं तस्मिन्नेव विद्धि; स एव सृष्टा च सृष्टं च, रक्षकश्च रक्ष्यमाणः च; ब्रह्माद्यवस्थाभिः अनन्तरूपः, परं ब्रह्म, वरदः, उत्तमः च। एवं श्रुत्वा भीष्मः पप्रच्छ—कथं गुणरहितः, अनन्तः, विशुद्धः, महात्मा ब्रह्म सृष्ट्यादिकार्यकर्ता भवति? ततः पुलस्त्यः उवाच—सर्वेषां भूतानां शक्तयः अचिन्त्याः, केवलं ज्ञानगम्याः; तस्मात् ब्रह्मणः सृष्ट्यादिशक्तयः सन्ति। पण्डिताः वदन्ति सः जायते इति, यद्यपि सः नित्यः एव; तस्यैव प्रमाणेन तस्य आयुः शतवर्षपरिमितः गण्यते। तदेकं परार्धमिति कथ्यते, तस्य अर्धं अपि वर्ण्यते; पञ्चदश निमेषाः एका काष्ठा इति ख्याताः। त्रिंशत् काष्ठाः एका कला, त्रिंशत् कलाः एकः मुहूर्तः; एवं मुहूर्तैः अहोरात्रं गण्यते, तैः मानवस्य अहोः परिमाणं निश्चितम्। एवं अहोरात्रैः मासः, द्वौ पक्षौ; षड्भिः मासैः संवत्सरः, दक्षिणायन–उत्तरायणभेदेन विभागः। दक्षिणायनं देवतानां रात्रिः, उत्तरायणं तेषां दिवसं; कृतत्रेताद्याः कालाः सहस्रैः देववर्षैः गण्यन्ते। मम वचः शृणु, चतुर्षु युगेषु द्वादशभागविभागः—कृतादिषु क्रमशः चत्वारः, त्रयः, द्वौ, एकः इति। प्राचीनाः पण्डिताः वदन्ति, प्रत्येकं युगं सहस्रैः देववर्षैः युक्तम्; तस्मिन्नेव पूर्वसंध्या शतसंख्यया वर्ण्यते। तस्य च पश्चात् संध्यांशः, पूर्वसमानः, ततः शीघ्रं आगच्छति; संध्या–संध्यांशयोः मध्ये कालः एवं परिगण्यते। एष युगकालः, कृत, त्रेता, द्वापर, कलि इति प्रसिद्धः; एतेषां चतुष्टयस्य समुच्चयः चातुर्युगमिति कथ्यते। सहस्रं चातुर्युगानां ब्रह्मणः एकः दिवसः इति श्रूयते; तस्मिन्नेव ब्रह्मणः दिने चतुर्दश मनवः भवन्ति। तेषां कालपरिमाणं शृणु—सप्तर्षयः, देवाः, इन्द्रः, मनुः, तस्य पुत्राश्च; एकस्मिन् काले सर्वे सृज्यन्ते च, पुनः लीयन्ते च; चतुर्णां युगानां संख्यायाम्, एकाधिकसप्तत्युत्तरं एकं गण्यते। मन्वन्तरः नाम कालः मनोः देवतानां च, अष्टलक्षं देवगणनया स्मृतम्। तत्र द्विपञ्चाशत्सहस्राणि अधिकानि, समग्रेण संख्यया त्रिंशत्कोटयः; सप्तषष्टिनियुतानि च, विंशतिसहस्राणि च, एष कालः, अतिक्रान्तं विना। एष मानववर्षैः मन्वन्तरस्य गणना; एष कालः चतुर्दशगुणितः ब्रह्मणः दिवसः स्मृतः। ब्रह्मणः दिवसः नैमित्तिकः इति ख्यातः; तस्य अन्ते प्रलयः आगच्छति, यदा भूर्भुवः आदयः त्रयः लोकाः दग्धाः भवन्ति। महर्लोकवासिनः, तापेन पीडिताः, जनलोकं यान्ति; त्रयः लोकाः एकमम्बुधौ लीनाः सन्ति, ब्रह्मा, ब्रह्मविदां श्रेष्ठः, अनन्तशय्यां शेषे स्थित्वा, त्रयः लोकान् ग्रसित्वा विश्राम्यति; तं योगिनः जनलोके नित्यं ध्यायन्ति। तस्याः समप्रमाणायां रात्रौ, तस्य अन्ते, सः पुनः सृष्टिं करोति; एवं ब्रह्मणः संवत्सरः, तथा शतसंवत्सराणि। शतसंवत्सराणि तस्य, महात्मनः, परं आयुः; तेषां एकः परार्धः गतः, हे पापरहित। तस्य अन्ते महाकल्पः पाद्म इति प्रसिद्धः; अधुना द्वितीयः परार्धः प्रवर्तते, हे राजन्। एष वराहः प्रथमः कल्पः कल्पितः; कल्पारम्भे भगवाञ् ब्रह्मनारायणः एवं स्थितः। स सर्वभूतानि ससर्ज; एतद् शृणु, हे महर्षे। पुलस्त्यः उवाच—भगवान् सर्वस्य आदिः, सृष्ट्वा भूतानि। पूर्वकल्पान्ते, रात्र्यतीते, भगवतः प्रबोधे, ब्रह्मा सत्त्वसम्पन्नः शून्यं जगत् अपश्यत्। पृथिवी अप्सु निमग्नां ज्ञात्वा, प्रजापतिः चिन्तयित्वा, तामुद्धर्तुमिच्छन् अभवत्। विष्णोराकारं विज्ञाय, स्वशक्त्या भूमिं धारयितुम्, वराहरूपं प्रविष्टवान्, मत्स्यकूर्माद्याकारात् भिन्नम्। वेदयज्ञमयस्वरूपं धारयन्, धृतधीरात्मा, सर्वात्मा, परमात्मा, प्रजापतिः, जगदर्थं स्थितः। तदा स भूमिधरः जलं प्रविष्टवान्, आपां आधारं; तं दृष्ट्वा देवी अधः प्रदेशं प्राप्तवती। वसुधा भक्त्या नम्रत्वेन तं स्तुत्वा, विनयेन संपूज्य, प्रार्थयामास। पृथिव्युवाच—नमस्ते सर्वभूतात्मन्, नमस्ते परमात्मन्।