वीरस्य संवादे, गुणैः श्रोत्रादिभिः युक्ताः ताः प्रकृतयः शान्ता, उग्राः, मूढाः च भेदेन स्मृताः। ताः विविधशक्तियुक्ताः पृथक् स्थिताः, एकत्र न मिलित्वा, सृष्ट्यर्थं न शक्ताः आसन्। किंतु, परस्परं संयोगेन, मिश्रणसमर्थ्येन, एकसंपुटलक्षणं प्राप्तवत्यः, पूर्णैकत्वं प्राप्ताः। पुरुषाधिष्ठानात्, प्रकटस्य हिताय, महत् तत्त्वादि—विशेषान्तं—सर्वं ब्रह्माण्डं उत्पादितम्। तदनन्तरं, तद् ब्रह्माण्डं क्रमशः विस्तारमाप, जलबिन्दुवत्; तत्र, अप्रकटसारः जनार्दनरूपेण प्रकटितः। ब्रह्मा ब्रह्मस्वरूपेण स्वयं स्थितः; मेरुः तस्य नाभिनालः, महागिरयः गर्भाशयः अभवन्। ब्रह्माण्डस्य जलानि, समुद्राः तस्य महात्मनः; तत्र द्वीपाः, समुद्राः, ज्योतिषां लोकाः संहताः। तस्मिन ब्रह्माण्डे, वीर, देवाः, असुराः, मनुष्याः च उत्पन्नाः; तस्य बहिः जलं, अग्निः, वायुः, आकाशः च, पृथिव्यादि तत्त्वैः सहिताः। ब्रह्माण्डं दशधा महत्तत्त्वादिभिः, अप्रकटेन च आवृतम्; राजन्, तद् महद् सर्वैः परिसंयुक्तम्। सर्वावरणैः, सर्वभूतैः युक्तम्, नारिकेलफलवत्, बीजं बाह्यावरणैः आवृतम्। तत्र ब्रह्मा स्वयं जगत्सृष्टिं आरभते, कल्पपर्यन्तं सृष्टिं रक्षति। जनार्दनः एकः एव, सत्त्वगुणसम्पन्नः, अनन्तशक्तिसम्पन्नः देवः। कल्पान्ते, सः उग्रतामसस्वरूपं धारयति, राजन्, सर्वभूतानि भीषणं निगिरति। सर्वभूतानि निगलितानि, जगत् एकसागररूपेण जातम्, तदा सः शेषशय्यां शयानः, सर्वरूपधारी। पुनः जागरितः, सः जगत् नवं सृजति, रूपाणि धारयन्; सृष्टि-स्थिति-लयकारणः, ब्रह्मा, विष्णु, शिवः। सृष्टिकर्ता स्वयं सृजति; विष्णुः रक्षति, ईश्वरः संहरति। पृथिवी, आपः, अग्निः, वायुः, आकाशः—सः एव सर्वभूतानां स्वामी, विश्वरूपः, कारणं, अव्ययः। तस्मात्, सर्वसृष्टिः तस्य मध्ये स्थितम्; सः सृष्टं च स्रष्टा च, रक्षिता च रक्षितम्; ब्रह्मादिस्थितिभिः अनन्तरूपः, परं ब्रह्मा, वरदः, उत्तमः। भीष्मः पप्रच्छ—निरगुणः, अनन्तः, शुद्धः, महात्मा ब्रह्मा कथं सृष्ट्यादिकर्मकर्ता स्यात्? पुलस्त्यः उवाच—सर्वभूतानां शक्तयः अचिन्त्याः, केवलं ज्ञानगम्याः; अतः ब्रह्मणः सृष्ट्यादिशक्तयः सन्ति। विद्वांसः वदन्ति—सः जन्मति, यद्यपि नित्यः; स्वमात्रया तस्य आयुः शतवर्षः गणितः। तद् परार्धः इति प्रसिद्धम्, अर्धं तस्य अपि वर्णितम्; राजन्, पञ्चदश निमेषाः काष्ठा इति ज्ञाताः। त्रिंशत् काष्ठाः कलां कुर्वन्ति, त्रिंशत् कलाः मुहूर्तं; तेन दिनरात्रिः गण्यते, मुहूर्तैः मानवदिवसः मीयते। एवं दिनरात्र्यः मासं कुर्वन्ति, द्विपक्षयुक्तम्; षड् मासैः वर्षः, दक्षिणायन-उत्तरायणविभक्तः। दक्षिणायनं देवतानां रात्रिः, उत्तरायणं तेषां दिवः; कृत, त्रेता, इत्यादि, सहस्रैः देववर्षैः गण्यते। मम वचः शृणु, चतुर्वर्णयुगविभागः—कृतादिषु, क्रमशः, चतुर्भिः, त्रिभिः, द्वाभिः, एकेन भागेन। प्राचीनविद्वांसः वदन्ति—एकैकं युगं सहस्रैः देववर्षैः; तैः एव युगपूर्वसंध्या शतैः वर्णिता। युगोत्तरसंध्यांशः, पूर्वसंध्यायाः तुल्यः, ततः शीघ्रं आगच्छति; राजन्, संध्या-संध्यांशयोः कालः एवम्। एष युगः कृत, त्रेता, द्वापर, कलिः; चत्वारः एकत्र चतुर्व्याहृतिः। राजन्, सहस्रं तेषां ब्रह्मणः दिवः; ब्रह्मणः दिवसः, राजन्, चतुर्दश मनवः। तत्समयमितिं शृणु, राजन्—सप्तर्षयः, देवाः, इन्द्रः, मनुः, तस्य पुत्राः। एकस्मिन काले सर्वे सृष्टाः, पुनः लीनाः; चतुर्व्याहृतिसंख्या एकत्र गणिता, सप्तत्यधिकैकसप्तदश। मन्वन्तरः मनुः-देवकालः, राजन्; अष्टलक्षं देवगणना। द्विपञ्चाशत्सहस्राणि अधिकम्; पूर्णसंख्या त्रिंशत्कोटीः गणिता। षट् सप्तनियुतानि अपराणि, विद्वन्, द्विसहस्राणि च; एष कालः, अधिकं विना। एष मन्वन्तरगणना मानववर्षैः; तद् कालः चतुर्दशगुणितः ब्रह्मणः दिवः स्मृतः। ब्रह्मणः दिवः नैमित्तिकः; तस्य अन्ते प्रलयः, त्रिलोक्यः—भूः, भुवः, इत्यादि—दग्धाः। महर्लोकवासी तापेन जनलोकं गच्छन्ति; त्रिलोक्यः एकसागररूपेण, ब्रह्मा, ब्रह्मविदां श्रेष्ठः, शेषशय्यां शयानः, त्रिलोक्यं निगलितम्; जगन्नाथः, जनलोकयोगिनां ध्यानगम्यः। सममात्ररात्र्यन्ते, पुनः सृष्टिं करोति; एवं ब्रह्मणः वर्षः, तथा शतवर्षाणि। एवं, ब्रह्माण्डसृष्ट्यादिक्रमः, तत्त्वविभागः, कालपरिमाणं च, पुलस्त्येन भीष्माय आदरपूर्वकं कथितम्।