पृथिवी, आपः, अग्निः, वायुः, तथा खं—एतानि पंच महाभूतानि, स्वस्वरूपेण, यथाक्रमं अहं वर्णयामि। तत्र तामसः भूतात्यन्तः खं आच्छादितम्, यः केवलं शब्दरूपः; तस्य विकारात् स्पर्शः उत्पन्नः। ततः शक्तिमान् वायुः अभवत्, यस्य गुणः स्पर्शः इति प्रसिद्धः; शब्दमात्रयुक्तं खं केवलं स्पर्शेन आच्छादितम्। वायोः विकारात् रूपः उत्पन्नः; तद्रूपं तेजः इति कथ्यते, वायुश्च रूपगुणः इति स्मृतः। वायुश्च स्पर्शरूपयुक्तः, रूपेन आच्छादितः; ततोऽग्नेः विकारात् रसः उत्पन्नः। तस्मात् आपः अभवत्, रूपेन आच्छादितः; आपः विकारात् गन्धः उत्पन्नः। तस्मात् मिश्रः पदार्थः अभवत्, यस्य गुणः गन्धः इति कथ्यते; देवाः राजसः इन्द्रियाणि दश स्मरन्ति। मनः एकादशमं इह; देवाः सत्त्वसम्भूताः स्मृताः—त्वक्, नेत्रं, घ्राणं, जिह्वा, च श्रवणं पञ्चमम्। तेषां कार्यं शब्दादीनां ग्रहणं इति उच्यते; वाक्, हस्तौ, पादौ, गुदं, उपस्थं—पञ्च कर्मेन्द्रियाणि। उत्सर्गः, शिल्पकर्म, गमनं, वाक्—एषां गुणाः, विपरीतक्रमेण; खं, वायुः, अग्निः, आपः, तथा पृथिवी। वीर, एतेषु शब्दादिगुणैः अधिक्येन युक्तानि; तस्माद् शान्त, उग्र, मूढ इति भेदेन स्मृतानि। ते बहुविधशक्त्यः, पृथक् स्थिताः, संयोगरहिताः, सृष्ट्यर्थं न अशक्नुवन्, पूर्णसंयोगाभावात्। किन्तु, संयोगेन, परस्परमिश्रणसमर्थ्येन, एकसंघातलक्षणं पूर्णैक्यं प्राप्तवन्तः। पुरुषाधिष्ठानेन, व्यक्तार्थं, महत्तत्त्वादि, विशेषान्तं, अण्डं जगत् उत्पादितम्। क्रमशः, तदण्डं जलबिन्दुवत् विस्तारमकरोत्; तत्र अव्यक्ततत्त्वं व्यक्तं जनार्दनरूपेण अभवत्। ब्रह्मा ब्रह्मरूपेण स्वयं स्थितः; मेरुः तस्य नाभिसूत्रम्, महागिरयः गर्भः। तस्य महात्मनः समुद्राः, आपः; तेषु द्वीपाः, समुद्राः, दीप्तलोकाः संहताः। तस्मिन महाण्डे, वीर, देवाः, असुराः, मनुष्याः उत्पन्नाः; बहिः आपः, अग्निः, वायुः, खं, तथा पृथिव्यादि महाभूतैः आवृतम्। अण्डं दशधा महत्तत्त्वाद्याव्यक्तेन आच्छादितम्; राजन्, महात्मा तैः सर्वैः परिवृतः। तैः सर्वावरणैः, सर्वभूतैः संयुक्तः, नारिकेलफलवत्, बीजं बहिर्वल्कैः आच्छादितम्। ततः ब्रह्मा स्वयं जगत् सृष्टिं आरभते, कल्पपर्यन्तं सृष्टिं रक्षति। जनार्दनः सत्त्वगुणयुक्तः, अनन्तशक्तियुक्तः, देवः, एक एव नाम्ना स्थितः। कल्पान्ते, सः राजन्, घोरतमःरूपं धृत्वा, सर्वभूतान् भीषणतया ग्रसति। सर्वभूतान् ग्रसित्वा, जगत् एकमापः भवति, शेषशय्यां उपविश्य, सर्वरूपधारी स्थितः। पुनः जागृत्य, सृष्टिं नूतनां करोति, रूपाणि धृत्वा; सृष्टि, स्थिति, संहारकारणं—सः ब्रह्मा, विष्णु, शिवः। सृष्टा स्वयं सृजति; विष्णु रक्षति रक्ष्यं, प्रभुः स्वयं संहरति। पृथिवी, आपः, अग्निः, वायुः, खं—सः एक एव सर्वभूताधिपः, विश्वरूपः, कारणम्, अव्ययः। तस्माद् सर्वसृष्टिः तस्मिन एव स्थितिः; सः सृष्टः च स्रष्टा च, रक्षकः च रक्ष्यः च; ब्रह्मारम्भादिभावैः, अनन्तरूपः, परं ब्रह्मा, वरदः, श्रेष्ठः। भीष्मः उवाच—निरगुणः, अनन्तः, शुद्धः, महात्मा ब्रह्मा कथं सृष्ट्यादिकर्ता भवति? पुलस्त्यः उवाच—सर्वभूतशक्तयः अगम्याः, केवलम् ज्ञानगम्याः; तस्मात् ब्रह्मणः सृष्ट्याद्यशक्तयः सन्ति। ज्ञानी प्राहुः—सः जातः, यद्यपि नित्यः; तस्य आयुः शतवर्षः इति स्वमानेन गण्यते। तद् परार्धः इति कथ्यते, तस्य अर्धं अपि वर्ण्यते; राजन्, पञ्चदश निमेषाः काष्ठा इति ज्ञाताः। त्रिंशत् काष्ठाः कला, त्रिंशत् कलाः मुहूर्तः; तेन गणनेन, दिनरात्रिः गण्यते, मुहूर्तैः मानवदिनं मीयते। तावन्ति दिनरात्र्यः मासं यथापक्षद्वयं; षड्मासैः वर्षः, दक्षिणायनं उत्तरायणं च विभागः। दक्षिणायनं देवतानां रात्रिः, उत्तरायणं तेषां दिवः; कृत, त्रेता, आदि कालाः सहस्रैः दिव्यवर्षैः गण्यन्ते। मम वचनात् चतुर्वर्णानां युगविभागः—चतुर्थं, तृतीयं, द्वितीयं, एकं, कृतादीनां क्रमशः। प्राचीनविदः प्राहुः—युगं सहस्रदिव्यवर्षयुक्तम्; तैः गणनाभिः, पूर्वसंध्या शतैः वर्ण्यते। पश्चात् संध्यांशः, पूर्वसमानः, युगानन्तरं आगच्छति; राजन्, संध्या-संध्यांशयोः कालः एवं। तद् युगं कृत, त्रेता, द्वापर, कलि इति ज्ञेयम्; एते चत्वारः चातुर्युगं इति कथ्यते। राजन्, सहस्रं चातुर्युगं ब्रह्मणः दिवः; ब्रह्मणः एकदिवसः, राजन्, चतुर्दश मनवः सन्ति। एवं महाभूतानां उत्पत्तिः, तत्त्वानां संयोगः, अण्डस्य विस्तारः, देवासुरमानवसम्भवः, ब्रह्मणः कल्पपर्यन्तं सृष्टिस्थितिसंहारः, तथा कालविभागः, सर्वं तत्त्वानुसारं, दिव्यगणनया, ब्रह्मणः दिवः, मनवः, युगविभागः च, सम्यक् वर्णितम्।