नरपते, मुनयः, प्रजापतयः, सप्तर्षयः, वर्णाः, वातः, प्राचीनस्थलानि, गन्धर्वाः, यक्षाः, राक्षसाश्च — एतेषां सृष्टिः कथं जातेत्यभिलषसि श्रोतुम्। पुण्यस्थानानि, नद्यः, सूर्यः, ग्रहाः, नक्षत्राणि च — भगवतः सृष्टिक्रमं यथावृत्तं श्रोतुमिच्छसि। तदा पुलस्त्य ऋषिः उवाच — सृष्टिसर्वोत्तमः, परात्परः, साक्षादात्मा, प्रपितामहः, सः निराकारः, निरवर्णः, निर्गुणः, निरुपलक्ष्यः च। सः न कदापि हानिम्, नाशम्, विकारम्, वृद्धिम्, जन्म वा प्राप्नोति; सः सर्वथा निर्गुणः, केवलं स्वयमेव प्रकाशते। सः सर्वत्र समः, सर्वेषु स्थितः, अनुपमः; ब्रह्मरूपेण मननशीलः, मुनिभिः विवक्षितः। सः रहस्यम्, परम्, शाश्वतम्, अजन्यम्, अव्ययम्, अच्युतम् च — पुरुषरूपेण च कालरूपेण च प्रतिष्ठितः। तमहं प्रणम्य, जगतः सृष्टिकथां वक्ष्यामि — यः प्रभुः आदौ पद्मासनात् उदतिष्ठत्। सृष्टिकाले, राजन्, सः महात्मा गुणभेदसमुद्भूतः — सात्त्विकः, राजसः, तामसश्च त्रिविधरूपेण प्रादुरभूत्। एषः प्रधानतत्त्वं बीजादिभिः समन्ततः आवृतम्; ततः सात्त्विकः (वैकारिकः), राजसः (तैजसः), तामसः (भूतादिः) रूपाणि उत्पन्नानि। एषः त्रिविधः अहंकारः महतः समुत्पन्नः; तेन सह पञ्च महाभूतानि, पञ्च कर्मेन्द्रियाणि चाभवन्। पृथिवी, आपः, अग्निः, वायुः, आकाशः च — एतानि स्वभावतः एकैकशः प्रवक्ष्यामि। ततो, तामसः (भूतादिः) आकाशं व्याप्य स्थितः, यः केवलं शब्दधर्मकः; आकाशस्य विकारेण स्पर्शमात्रं सञ्जातम्। सः बलीयान् वायुः, यस्य धर्मः स्पर्शः; आकाशः केवलशब्दवान्, स्पर्शेनैवावृतः। ततः वायोः विकारेण रूपमात्रं सञ्जातम्; तद्रूपं तेज इति स्मृतम्, वायुः रूपधर्मकः उच्यते। वायुः, स्पर्शरूपधारी, रूपेणैवावृतः; तेजसः विकारेण रसमात्रं सञ्जातम्। तस्मात् आपः अभवत्, या रूपेणैवावृता; आपः विकारेण गन्धमात्रं सञ्जातम्। तस्मात् संयुक्तं जातम्, यस्य धर्मः गन्ध इति कथ्यते; रजःसम्भूताः देवाः इन्द्रियाणि दश स्मृताः। मनः एकादशमत्र; सात्त्वसम्भूतानि देवाः — त्वक्, चक्षुः, घ्राणम्, जिह्वा, श्रोत्रं पञ्चमम्। तेषां क्रियाः शब्दादिप्रत्ययः; वाक्, पाणि, पाद, पायु, उपस्थः — एते पञ्च कर्मेन्द्रियाणि। निष्क्रमणं, निर्माणम्, गमनम्, वाक् — एषां गुणाः क्रमशः; आकाशः, वायुः, अग्निः, आपः, पृथिवी च। वीर, एतेषां गुणाः शब्दाद्याः, वृद्ध्याऽनुसारतः; अतः शान्ताः, उग्राः, मन्दाः इति भेदेन स्मृताः। नाना-शक्तियुक्ताः, पृथक् स्थिताः, एते, संयोगाभावात्, न सृजन्ति भूतानि; एकत्र समागमाभावात्। किन्तु, परस्परसंयोगेन, साहाय्येन च, एकत्वलक्षणं, पूर्णैकत्वं च प्राप्नुवन्। पुरुषाध्यक्षत्वात्, व्यक्त्यर्थं च, महत्तत्त्वादयः अन्तं विशेषैः सह, अण्डं सृजति स्म। क्रमेण, तदण्डं विस्तृतम्, जलबिन्दुवत्; तत्र अव्यक्तसारः जनार्दनरूपेण व्यक्तः। ब्रह्मा ब्रह्मरूपेण स्वयमेव प्रतिष्ठितः; मेरुः तस्य नाभिनालः, महापर्वतानि च गर्भाशयम्। सर्वतोयसमुद्राः तस्यात्मनः; तत्र द्वीपाः, समुद्राः, ज्योतिषां लोकाः संहृताः। तस्मिन्नण्डे, वीर, देवाः, असुराः, मनुष्याः चोत्पन्नाः; तद्बाह्यतः जलाग्निवाय्वाकाशैः, पृथिव्यादिभिः च संवृतम्। अण्डं दशधा महदादिभिः तत्त्वैः, अव्यक्तेन च संवृतम्; राजन्, सः महात्मा एतेषु सर्वेषु परिवृतः। एतेषां सर्वावरणानां सहितः, सर्वभूतसंयुक्तः, नारिकेलफलवत् बीजं बाह्यत्वचाभिः आवृतम्। ब्रह्मा स्वयम् तदा जगत्सृष्टिं करोति, कल्पपर्यन्तं सृष्टिं पालयति। स एव जनार्दनः भगवतः, सात्त्वगुणसम्भूतः, अनन्तवीर्यः देवः, नाम्ना गृहीतः। कल्पान्ते तु, सः उग्रतमं तमोरूपं गृहीत्वा, राजन्, भीषणं सर्वभूतानि ग्रसति। सर्वभूतानि ग्रसित्वा, एकार्णवे जगति, शेषशय्यां समाश्रित्य, सर्वरूपधारी शेषते। पुनः प्रमध्ये, सृष्टिं पुनः करोति, रूपाणि गृहीत्वा; सृष्टिस्थितिसंहारकारणः, सः ब्रह्मा, विष्णु, शिवः। स्रष्टा स्वयमेव सृजति, विष्णुः रक्षति रक्ष्यं, प्रभुः स्वयम् संहरत्यपि। पृथिव्याप्यग्निवाय्वाकाशाः — स एव सर्वभूताधिपः, विश्वरूपः, कारणम्, अव्ययः। तस्मात्, सर्वं सृष्टिं तदधिष्ठितम्; सः एव सृष्टा च सृष्टम् च, रक्षिता च रक्ष्यम् च; ब्रह्माद्यवस्थाभिः अनन्तरूपः, परं ब्रह्म, वरदः, उत्तमः। भीष्म उवाच — निर्गुणः, अनन्तः, शुद्धः, महात्मा ब्रह्म कथं सृष्ट्यादिकर्ता भवतीति? पुलस्त्य उवाच — सर्वेषां भूतानां शक्तयः अचिन्त्या, केवलं ज्ञानगम्याः; तस्मात् ब्रह्मणः सृष्ट्यादिशक्तयः सन्ति।