महात्मा भीष्मः स्वाध्यायेन पितॄन् देवांश्च तर्पयन् आत्मनियमेन च युक्तः, तेन तस्य तपसा प्रीतः भगवान् पितामहः अभवत्। तदा ब्रह्मा स्वपुत्रं महर्षिं पुलस्त्यं सम्बोध्य उवाच—“त्वं कुरुवंशस्य वीर्यवतः व्रतानुरक्तस्य भीष्मस्य समीपं गच्छ। तम् तपसः निवर्तय, कारणं चास्य निवेदय; अयं पुण्यश्लोकः ध्यानपरः पितृभक्तः तिष्ठति। यस्य मनसि यद् अभिलाषितम् अस्ति, तत् शीघ्रं सम्पादय।” पितामहस्य वचः श्रुत्वा महर्षिः पुलस्त्यः गङ्गाद्वारम् आगत्य भीष्ममुवाच—“वरं वृणुष्व, भगवन्, यद् हृदये ते संस्थितम्। वीर, तव तपसा पितामहः प्रीतः; ब्रह्मणा प्रेषितः अहं तव इच्छितान् वरान् दातुम् आगतः अस्मि।” एवं मधुरं वचनं श्रुत्वा भीष्मः नेत्रे उन्मील्य प्राङ्मुखं स्थितं पुलस्त्यं ददर्श। अष्टाङ्गप्रणिपातेन तम् महर्षिं प्रणम्य, भूमिम् अङ्गैः स्पृशन्, स विनयं प्रकटयन् उवाच—“अद्य मम जन्म सफलम्, अद्य एष शुभतमः दिनः; जगदर्चनीयस्य तव पादौ अत्र दृष्टवनस्मि। मम तपसः फलम् अद्य सम्प्राप्तम्, यतः भगवतः साक्षात् दर्शनेन अहं कृतार्थः। वरदः स्वयं तीरे आगतः। अयं पात्रिकः मया कृतः, स सुखदः स्थाप्यताम्। पल्लाशपात्रे दुर्वा, तण्डुलाः, पुष्पाणि, कुशाः च संस्थिताः। सर्षपैः दध्ना मधुना यवैः क्षीरैः च सहितम्, एष अष्टविधः होमः प्राचीनर्षिभिः विहितः।” भीष्मस्य वचनं श्रुत्वा, यस्य तेजः अनन्तम्, दिव्यः ब्रह्मसुतः पुलस्त्यः तत्रोपविशत्। आसनं पाद्यं च दत्तम्, होमपात्रं च, हर्षितः पुलस्त्यः तद् सम्यग् गृहीत्वा प्रीत्या स्वीकृतवान्। ततः पुलस्त्यः उवाच—“त्वं सत्यवादी, दाता, वचनस्थः, राजन्; लज्जावान्, मैत्रीवान्, क्षमावान्, शत्रुनिग्रहे च वीर्यवान्। धर्मज्ञः, कृतज्ञः, दयालुः, मधुरभाषी च; सत्कृत्य सत्कृत्यः, बुद्धिमान्, ब्राह्मणभक्तः, साधुषु अनुरक्तः। अहम् सदा त्वयि तुष्टः, पुत्र; यद् इच्छसि पृच्छ, तच्छ्रावयामि।” भीष्मः उवाच—“भगवन्, ब्रह्मन्, कदा स महात्मा आसीत्? कथं स प्रथमतः देवांश्चान्यान् च सृष्टवान्? अथवा भगवतः विष्णोः धारणा कथम्, रुद्रस्य च सृष्टिः कथम्? मुनयः, देवाः, महात्मना कथं सृष्टाः? पृथिवी, व्योम, समुद्राः, द्वीपाः, पर्वताः, ग्रामाः, वनानि, पुराणि च—कथं सृष्टानि? मुनयः, प्रजापतयः, सप्तर्षयः, वर्णाः, वायुः, पुरातनानि स्थानानि, गन्धर्वाः, यक्षाः, राक्षसाश्च? तीर्थानि, नद्यः, सूर्यः, ग्रहाः, नक्षत्राणि च—एते भगवता कथं सृष्टाः? एतत् सर्वं यथावत् कथय।” पुलस्त्यः उवाच—“परमपरः, परमात्मा, प्रपितामहः, सः निराकारः, निरवयवः, निर्गुणः, चिन्हरहितः। न तस्य हानिः, न नाशः, न विकारः, न वृद्धिः, न जन्म; सर्वगुणशून्यः, स एव प्रभासते। सः सर्वत्र समः, सर्वेषु स्थितः, अनुपमः; ब्रह्मरूपेण ध्यायमानः, मुनिभिः उपदिष्टः। सः गुह्यः, परः, नित्यः, अजातः, अक्षरः, अविक्रियः, सः पुरुषरूपेण च कालरूपेण च प्रतिष्ठितः। तस्मै नमस्कृत्य, कथयिष्यामि यथा सः जगत् सृष्टवान्, सः आदौ कमलासनात् उदितः, जगत्पतिः। सृष्टिकाले, राजन्, सः गुणभेदयुक्तः प्रादुर्भूतः—सत्त्विकः, राजसः, तामसश्च त्रिविधः। प्रधानरूपेण, बीजादिभिः समावृतः, सत्त्विक (वैकारिक), राजस (तैजस), तामस (भूतादि) रूपाणि प्रादुर्भूतानि। एष त्रिविधः अहंकारः महतः उत्पन्नः; पञ्चभूतानि, पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च सहजातानि। पृथिवी, आपः, अग्निः, वायुः, आकाशश्च—एते स्वभावतः एकैकशः उत्पन्नाः, तेषां क्रमशः वर्णयिष्यामि। ततो, तामसात् (भूतादेः) आकाशः उत्पन्नः, यस्य केवलं शब्दगुणः; आकाशस्य विकारात् स्पर्शनः एव जातः। सः बलवान् वायुः, यस्य गुणः स्पर्शः; आकाशः केवलं शब्दगुणकः, सः स्पर्शेनावृतः। ततो वायोः विकारेण रूपगुणः जातः; सः रूपं तेजः, वायुः रूपगुणवान् सञ्जातः। वायुः स्पर्शरूपगुणवान् रूपेणावृतः; तेजसः विकारेण रसगुणः जातः। तस्मात् आपः सम्प्रसूताः, रूपेणावृताः; आपः विकारात् गन्धगुणः जातः। तस्मात् संयुक्तः पदार्थः, यस्य गुणः गन्धः; देवाः राजसात् जातानि इन्द्रियाणि दश स्मरन्ति। मनः एकादशम्; देवाः सत्त्वजाः इति स्मृताः—त्वक्, चक्षुः, घ्राणम्, जिह्वा, श्रोत्रं पञ्चमं। तेषां क्रियायाः शब्दादिप्रत्ययः; वाक्, पाणि, पाद, पायुः, उपस्थः कर्मेन्द्रियाणि पञ्च। विसर्गः, कर्म, गमनं, वाक् च तेषां गुणाः, प्रतिलोमेन; आकाशः, वायुः, अग्निः, आपः, पृथिवी च।