एकदा मुनयः सूतमिदं पप्रच्छुः—“भगवन्, किं नामैकं पौराणिकं अध्यायमपि स्वयम्भुवोक्तं पठन् मनुष्यः सम्पदामपि विमुक्तोऽभिलषितं पदमवाप्नोति? पुराणं किमर्थं कथ्यते, किमस्य व्युत्पत्तिः?” ततोऽन्ये मुनयः जिज्ञासयाऽपृच्छन्—“कथं महर्षिः पुलस्त्यः ब्रह्मणः मानसपुत्रः भीष्मेन सहैकत्र समागतः? पापदोषैः स्पृश्यमानानां मनुष्याणां तस्य दर्शनं दुर्लभं, इदं महदाश्चर्यम्—कथं स महर्षिः क्षत्रियं भीष्मं समागच्छत्? केन तपसा स तुष्टः, का वा तदीया नियमाचरणा, किं वा कृतं यदनया कृपया स ब्राह्मणः मुनिः तुष्टः सञ्जातः? स कियद्वा भागं, कियदर्धं, किमखिलं वा महोत्सवं प्राकाशयत्? कुत्र च केन प्रकारेण स पुलस्त्यः दृष्टः? एतत्सर्वं वद, वयं श्रोतुमुत्सुकाः।” ततः सूतः प्रत्युवाच—“यत्र पुण्यश्लोका गङ्गा, साधूनां हिताय पर्वतादुत्फुल्ला, लोकान् पावयन्ती प्रवहति, तत्र गङ्गाद्वारे महतीं तीर्थभूमिं भीष्मः पितामहः पितृभक्त्या चिरकालं स्थित्वा महाव्रतधारी सन् तपः समाचरत्। शताधिकं वर्षशतं सः परमध्यानयुक्तः परं ब्रह्म चिन्तयन् त्रिसन्ध्यं स्नानं चकार। स महात्मा स्वाध्यायेन पितॄन् देवांश्च तर्पयन्, आत्मनं नियम्य, ब्रह्माणं तुष्टवान्। तदा ब्रह्मा स्वपुत्रं पुलस्त्यं महर्षिं समाहूय वाक्यमुवाच—‘कुरुकुलोत्पन्नं भीष्मं व्रतान्वितं वीरं गच्छ, तपसः प्रत्याहरणं कुरु, तस्य च कारणं निवेदय; स चिरं ध्याननिष्ठः पितृभक्तः। यद्वाञ्छति तस्य मनसि, तत्सर्वं शीघ्रं सम्पादय।’ पितामहस्य वचनं श्रुत्वा पुलस्त्यः महर्षिः स गङ्गाद्वारमागत्य भीष्ममिदमुवाच—‘वरं वृणीष्व, यद्वाञ्छसि हृदि, तत्सर्वं दास्यामि। हे वीर, ब्रह्मा तव तपसा तुष्टः, तेन प्रेषितः अहं तव कामान् दातुमागतः।’ तं मधुरं वचनं श्रुत्वा भीष्मः नेत्रौ विमील्य पुरतः स्थितं पुलस्त्यं ददर्श। अष्टाङ्गप्रणिपातेन स महर्षिं प्रणम्य, भूमिं सर्वाङ्गेन स्पृशन्, सविनयं वाक्यमुवाच—‘अद्य मे जन्म सफलं, अद्य मे महदनुग्रहमुपलभ्य, जगदर्च्यपादौ भवन्तमिह दृष्टवानस्मि। तपसः फलं प्राप्तं, वरदः स्वयमेव नदीतीरेऽत्रागतः। अयं मे सम्यक् सन्नद्धः समिध्पात्रः, यत्र पालाशपात्रे दूर्वाक्षतपुष्पकुशाः स्थापिता; सरिष्पिण्डं तक्रं मधु यवक्षीरं च, एष अष्टाङ्गहोमः मुनिभिः विधिपूर्वकं निर्दिष्टः।’ एवं भीष्मस्य वचनं श्रुत्वा, अनन्तवीर्यस्य, पुलस्त्यः ब्रह्मपुत्रः दिव्यः मुनिः तस्मिन्स्थले समुपविवेश। आसने पाद्ये चोपवेशनं कृत्वा, स प्रीत्या सम्यगाचरन् सम्यक् तदग्रहीत्। पुलस्त्यः तं भीष्मं प्राशंसत्—‘त्वं सत्यवादी, दानशीलः, प्रतिज्ञापरः, लज्जावान्, स्नेही, क्षान्तः, शत्रुनिग्रहे वीर्यवान्। धर्मज्ञः, कृतज्ञः, दयालुः, मधुरभाषी, पूज्यपूजकः, बुद्धिमान्, ब्राह्मणभक्तः, साधुभक्तः चासि। अहं त्वयि सदा तुष्टः, त्वं नम्रः, किं कामयसे, तत्सर्वं पृच्छ, अहं कथयिष्यामि।’ भीष्मः उवाच—‘भगवन्, ब्रह्मन्, कदा स महात्मा ब्रह्मा सृष्टिं चकार? कथं देवाञ्चान्यान् ससर्ज? कथं विष्णुः धारयामास, रुद्रः कथं सृष्टः? ऋषयः, देवाः, भूमिः, व्योम, समुद्राः, द्वीपाः, पर्वताः, ग्रामाः, वनानि, नगराणि, सप्तर्षयः, जातयः, वायुः, क्षेत्राणि, गन्धर्वयक्षराक्षसाः, तीर्थानि, नद्यः, सूर्यः, ग्रहाः, नक्षत्राणि—एतान्यखिलानि भगवाञ्च कथं ससर्ज, तदाख्याहि।’ तदा पुलस्त्यः उवाच—‘सर्वेषां परमो योऽस्ति, स परात्मा, पितामहः, स निराकारः, निरवयवः, निरुपलक्ष्यः, निर्गुणः, स एव प्रकाशते। स नापचयः, न विनाशः, न विकारः, न वृद्धिः, न जन्म, सर्वगुणशून्यः, सदा समः, सर्वत्र स्थितः, तुल्यः, ब्रह्मरूपेण चिन्त्यमानः, पण्डितैः प्रतिपाद्यः। स गूढः, परः, नित्यः, अजः, अक्षयः, अव्ययः, पुरुषरूपेण च कालरूपेण च प्रतिष्ठितः। तस्मै नमस्कृत्य, कथयिष्यामि यथा स जगत्ससर्ज—यः पद्मासनात् प्रथमं समुत्थितः, स विश्वेश्वरः। सृष्टिकाले स भगवान् गुणभेदयुक्तः सत्त्व-रजस्-तमोभेदेन त्रिधा समुत्पन्नः। प्रधानरूपेण बीजान्याद्यावृतः, सत्त्विकः (वैकारिकः), राजसः (तैजसः), तामसः (भूतादिः) रूपाणि जायन्ते। एष त्रिविधोऽहंकारः महतः समुत्पन्नः; सह पञ्चभूतैः, पञ्चकर्मेन्द्रियाणि अपि समुत्पन्नानि।’ एवं मुनिवरः पुलस्त्यः, भीष्मस्य प्रश्नानां उत्तरं क्रमशः निवेदयामास।