सर्वाणि लोकानि सप्तद्वीपवती च पृथिवी, सूर्यचन्द्रग्रहनक्षत्राणां च गतयः, एतानि सर्वाणि ब्रह्माण्डे एव स्थितानि। तत्र ध्रुवस्य शक्त्या शुभाशुभविपाकाः प्राणिनां निरूप्यन्ते। ब्रह्मणा निर्मितः सूर्यस्य रथः स्वबलात् सञ्चरति, तेन भगवता रथः कल्पितः, सूर्यश्च तेनैव गच्छति; सूर्यादीनां रथगमनं ध्रुवात् प्रवर्तते। स एव शिंशुमारनक्षत्रं निर्मितवान्, यस्य पुच्छभागे ध्रुवः प्रतिष्ठितः। सृष्ट्यन्ते प्रलयः, प्रलयान्ते च पुनः सृष्टिः भवति। देवानां, ऋषीणां, मनू्नां, पितृगणानां च सम्पूर्णकथा वक्तुं न शक्यते, केवलं संक्षेपेणैव कथ्यते। प्रत्येकमन्वन्तरे स्वायम्भुवेन अतीतानागतदेवताप्रजापतयः सम्यग् उच्यन्ते। सर्वेषां भूतानां त्रिविधः प्रलयः—नैमित्तिकः, प्राकृतः, आत्मनाशकश्च—वर्ण्यते। सूर्याद् वृष्ट्यभावः, दारुणः संvartकाग्निः, एकस्मिन्नेव सागरे मेघैः पूरणं, महारात्रिश्च निरूप्यते। सन्ध्यायाः लक्षणानि, विशेषो ब्रह्मपर्यायः, सप्तलोकानां गणनाच वर्ण्यते। अत्र रौरवादीनि पातकिभ्यः नरकानि मया कीर्तितानि, सर्वभूतपरिणामविनिश्चयश्च। द्वितीयं ब्रह्मणः सृष्टिं, महाप्रलयवर्णनं चोक्तम्; प्रत्येककलेपि महान्तोऽपि विनश्यन्ति। ब्रह्मणः सूक्ष्मगणनां, तस्य च अनित्यत्वं, भोगदुःखं, संसारक्लेशं च विज्ञाय—मोक्षस्य च दारुणक्लेशं, वैराग्यदोषान् च दृष्ट्वा—व्यक्ताव्यक्तयोः परित्यागः कृत्वा ब्रह्मणि स्थितिः लभ्यते। नानात्वदर्शनात् धृतिः स्यात्; ततः त्रिविधदुःखातीतः स विरूपाक्ष इति निर्दोषः कथ्यते। ब्रह्मानन्दमवाप्य, सर्वतः न किञ्चिद् बिभेति। एवं धर्मवर्णनं प्रमाणनिरूपणं चोक्तम्। अत्र सृष्टिप्रलयपरिवर्तनानि, भूतक्रियाविनिवृत्तिफलानि च कीर्तितानि। वासिष्ठस्य आविर्भावः, शक्तेः जन्म, सौदासविजयः, सौदासस्य विश्वामित्रेण दण्डनं, पराशरस्योत्पत्तिः, अदृश्येन भगवता पितृदुहितर्यां पराशरजन्म, व्यासस्यापि तथैव जन्म, शुकस्य जन्म, पराशरस्य विश्वामित्रकृतद्वेषः, वसिष्ठेन विश्वामित्रविनाशायाग्निसृष्टिः, तच्च शान्तिं कण्वेन संध्यार्थं कृतम्—एतानि सर्वाणि वर्णितानि। भगवता ब्राह्मणहितकाम्यया च विश्वामित्रस्य च, चतुर्वेदीकृत्य वेदः पुनः व्यासेन विभक्तः। तस्य शिष्यैः शिष्यपुत्रैश्च शाखान्तरविभागः कृतः। प्रयागे भगवान् स्वयम् ऋषिभिः पृष्टः, धर्मकामैः सैव भगवान् कृष्णः तान् उपदिष्टवान्। एषा सर्वा कथा यथारूपा मया वर्णिता, धर्मनिष्ठेषु मुनिषु लोके परमपरम्परा। यद् ब्रह्मणा पूर्वं महात्मने पुलस्त्याय उक्तं, तत् पुलस्त्येन गङ्गाद्वारे भीष्माय प्रोक्तम्। अस्य श्रवणं, पठनं, धारणा च पुण्यदा, कीर्तिवर्धिनी, दीर्घायुषी, सर्वपापनाशिनी च। एषः पुराणः सूतेन क्रमशः प्रकाशितः, यद् ब्रह्मणा विस्तरेण ब्राह्मणेषु प्रोक्तम्। यस्य चतुर्थांशमपि सम्यक् वेदित्वा संयतात्मा पठति, स सम्पूर्णपुराणपाठी स्यात्—अत्र न संशयः। यो द्विजः चतुर्वेदाङ्गोपनिषत्सहितं वेद, पुराणं च वेत्ति, स एव विद्वान्। वेदस्य साहाय्यं पुराणइतिहासाभ्यां कर्तव्यम्; वेदः अल्पश्रुतं भीतवान्—‘मां विपर्यस्यति’ इति। स्वयम्भुवोक्तं एकमध्यायमपि पठन्, विपत्तिभ्यः मुक्तः, इच्छितं स्थानं प्राप्नोति। प्राचीनपरम्परावर्णनात् ‘पुराण’ इति नाम, यस्य व्युत्पत्तिं वेत्ति, स सर्वपापैः प्रमुच्यते। अथ मुनयः सूतमूचुः—कथं भगवतः पुलस्त्यस्य, ब्रह्मणो मानसपुत्रस्य, भीष्मेन सह संगमः अभवत्? पापदुष्टानां मनुष्याणां दर्शनं दुर्लभं, एष च विस्मयः—कथं स मुनिः क्षत्रियेण सह साक्षात् अभवत्? ब्रूहि, महातपसा केन तेन तुष्टः? किम् व्रतम् आचरितम्? किमन्यद् आसीत्? येन ब्राह्मणऋषिः सन्तुष्टः सन्, किञ्चित् भागं, अर्धं, उत पूर्णं उत्सवस्य उक्तवान्? कुत्र, कथं च भगवाँस्स पुलस्त्यः दृष्टः? तद् वद, वयं श्रोतुम् उत्सुकाः। सूत उवाच—यत्र पुण्यशीलानां हिताय भाग्यवती गङ्गा गिरिशिखरात् वेगेन निर्गता, लोकान् पावयन्ती, तत्र गङ्गाद्वारे, महातीर्थे, भीष्मः पितृनिष्ठया, दीर्घकालं महानां व्रते स्थित्वा, शताधिकवर्षाणि परमध्यानयुक्तः परब्रह्मणि मनः कृत्वा, त्रिसंध्यायां स्नानं च अकरोत्।