अहं तं अजं विश्वकर्माणं, चेतन्यनाथं, लोकसाक्षिणं, प्राचीना कथाः ज्ञातुम् इच्छन्, शरणं गच्छामि महात्मानं। सदा ब्रह्माणं, विष्णुं, शिवं च प्रणम्य, एकचित्तेन, इन्द्रं लोकपालांश्च, सवितारं च ध्यानपूर्वकं नमस्करोमि। महर्षिषु श्रेष्ठं वसिष्ठं महात्मानं, तपसा ख्यातं जातूकर्णं, तथा आक्षुं च सन्मान्य प्रणमामि। तं पुण्यं व्यासं सृष्टिकर्तारं, आदि पुरुषं, भृगुवचनानुगं च, नमस्करोमि। एवं सत्कृत्य, सर्वलोकपूजितात् सर्वज्ञात् ब्राह्मणर्षेः पुराणं शुश्राव। सैव कारणं व्याख्यातम्—अव्यक्तं, नित्यं, सत्-असत्स्वरूपं, महत्-तन्मात्रपर्यन्तं, सर्वस्य सृष्टिकर्तारं। आदौ हिरण्यगर्भे ब्रह्मणः परमं कारणं स्थितम्, तस्याण्डस्य आवरणं आपः, भूतानि, तेजश्च आसन्। तद्वायुणा, तस्मादाकाशेन च, तदाद्यैः भूतैः संवृतम्; तानि च महता तेन, महत्तत्त्वं चाव्यक्तेन आच्छादितम्। अण्डे लोकरचनां व्याख्यातां, नदीनां पर्वतानां च उत्पत्तिं श्रुतवान्। मन्वन्तराणां संक्षेपः, कल्पकथनं, ब्रह्मलोकः, ब्रह्मसुतानां सृष्टिश्चोक्तम्। कल्पचालनं, जगतः स्थापनं, हरिणः सलिले शयनं, पुनः पृथिव्याः उद्धारणं च वर्णितम्। केशवस्य दशावताराणि, भृगुशापसम्भूतानि, युगविभागः, सर्ववर्णानां विभागश्च निरूपितम्। स्वर्गलोकविभागः, मृत्यु लोकस्थलानि, स्वर्गगामिनां च, पशुपक्षिणां च उत्पत्तिः वर्णिता। एवं कल्पविवरणं, श्रवणग्रहणं, पुनः पुनः सृष्टयः, ब्रह्मणः प्राज्ञया कृताः सृष्टयः प्रोक्ताः। अन्ये त्रयः, बुद्धिवर्जिताः, लोकस्थापनं कृतवन्तः; ब्रह्मणः मुखेभ्यः भृग्वादयः समुत्पन्नाः। कल्पान्तरमध्यान्तरे, सृष्टिसम्बन्धश्च, भृग्वादिभिर्मुनिभिः प्रजासृष्टिकथनं च उक्तम्। वसिष्ठस्य ब्राह्मण्यावस्था, स्वायम्भुवस्य मनोः चरितं च वर्णितम्। रजसः सम्भूतस्य महानात्मनः नाभेः सृष्टिः, द्वीप-सागर-पर्वतानां वर्णनं च उक्तम्। द्वीपविभागः, सप्तसागरेषु स्थिताः, तेषां च योजनेन प्रमाणानि निरूपितानि। तेषां प्रदेशाः, नद्यः, पर्वतानि, जम्बूद्वीपादीनि सप्तसागरपरिवृतानि चोक्तानि। अण्डे लोका, सप्तद्वीपा पृथिवी, सूर्यचन्द्रग्रहणक्षेत्राणि, नक्षत्राणि च व्यवस्थितानि। ध्रुवस्य शक्त्या शुभाशुभयोन्यवस्थाः, सूर्यरथस्य ब्रह्मणः कृतिः स्वशक्त्या गच्छति इति वर्णितम्। भगवता तेन रथः कल्पितः, सूर्यः तेन गच्छति, सूर्यादीनां रथगमनं ध्रुवात् आरभ्यते। सिम्शुमारनक्षत्रं निर्मितम्, यस्य पुच्छे ध्रुवः स्थितः; सृष्ट्यन्ते प्रलयः, प्रलयान्ते सृष्टिः। देवानां, ऋषीणां, मनूनां, पितृगणानां च पूर्णकथां न शक्यते वक्तुम्, केवलं संक्षेपेणैव। प्रत्येकमन्वन्तरे स्वायम्भुवः समं देवपत्नीनां च, भूतपूर्वानां भविष्यतां च वर्णनं करोति। सर्वभूतानां त्रिविधः प्रलयः—नैमित्तिकः, प्राकृतः, आत्मनः—वर्णितः। सूर्यस्य वर्षाभावः, प्रचण्डाग्निः, एकसागरे मेघसम्भारः, महारात्रिश्चोक्ता। सन्ध्यालक्षणानि, विशेषब्रह्मकालः, सप्तलोकानां गणना वर्णिता। अत्र रौरवादीनि नरकानि, पापिनां स्थानानि, सर्वभूतपरिणामनिर्णयश्च मया कथितम्। ब्रह्मणः द्वितीयसृष्टिः, महाप्रलयवर्णनं, प्रत्येककल्पे महात्मनामपि विनाशः प्रोक्तः। निश्चित्य ब्रह्मणः परिमाणमशाश्वतत्वं, भोगदुःखं संसारक्लेशांश्च विज्ञाय—। मोक्षस्य दुरलभत्वं, वैराग्यदोषान् दृष्ट्वा, व्यक्ताव्यक्तयोः परित्यागः, ब्रह्मणि स्थितिः प्राप्यते। नानात्वदर्शनात् स्थितप्रज्ञः भवति; ततः त्रिविधदुःखातीतः, विरूपाक्ष इति निर्मलः कथ्यते। ब्रह्मानन्दं लब्ध्वा, सर्वतः निर्भयः भवति। एवं धर्मविभागो अधिकारविस्तरश्चोक्तः। अत्र जगतः परिवर्तनानि—सृष्टिः, प्रलयः, विकारः—भूतानां क्रिया, निवृत्तिः, तेषां फलानि च वर्णितानि। वसिष्ठस्य प्रादुर्भावः, शक्तेः जन्म, तेन सौदासवशिकरणं, विश्वामित्रेण सौदासस्य दण्डनं च उक्तम्। पराशरस्य उत्पत्तिः, सः अदृश्येन भगवता पितृदुहितरि जातः, तथा व्यासमुनेः जन्म च। शुकस्य, धीमतः पुत्रस्य, जन्मकथनं, पराशरस्य विश्वामित्रकृतद्वेषश्च वर्णितः। वसिष्ठेन क्रुद्धेन अग्निः समुत्पादितः, विश्वामित्रविनाशाय; स च सन्ध्यर्थं कण्वेन प्राज्ञेन शमितः इति श्रुतम्। एवं शास्त्रस्य एषा प्रवृत्तिः, पुराणकथायाः संक्षेपः, यथाक्रमं प्रतिपादितः।