तस्मिन राज्ये दुर्भिक्षः विनाशितः, जनाः अत्यन्तं सुखिनः, दुःख-रोग-रहिताः अभवन्। ते धन-धान्य-सम्पदादिभिः सम्पन्नाः धर्मनिष्ठाः च अभवन्। तत्र चौराः नाशिताः, राजा जनस्य रक्षकः अभवत्। जनाः स्वधर्मे रममाणाः, वृष्टयः यथाकामं ववर्षुः। तेषां पितरः अपि, अपत्यानि च, तेनैव कर्मणा पापमुक्ताः मोक्षं प्राप्तवन्तः; दोषरहिताः, धनसम्पन्नाः, सर्वलोकैः पूजिताः अभवन्। दुःख-रोग-रहिताः, तेषां वंशः समृद्धः अभवत्। लोमशः उवाच— अतिथिपूजनस्य महात्म्यं, एषा कथा च मया उक्ता। द्वौ हृष्टौ ब्राह्मणौ, किं अन्यत् श्रोतुम् इच्छथः? व्यासः उवाच— लोमशः तपःसंपदां निधिः इति वदन्, तत्र कालेन गृहीतः कृष्णमूषकः स्वकूपात् उदतिष्ठत्। स मूषकः, क्रुद्धः, कूपात् निर्गम्य, ऊर्ध्वं उद्धृतः अभवत्; पुनः पुनः उवाच— 'अयं मूषकः दुष्टचेष्टः, पापी; रात्रौ आश्रमे तु तीक्ष्णदंष्ट्रेण खादति, गृहेषु च छिद्रं करोति।' सर्वेषु वर्णेषु दया उत्तमा इति प्रसिद्धा, सर्वेषु प्राणीषु तया व्यवहारः कर्तव्यः, किं तु दुष्टेषु न। एवं उक्त्वा, तं मूषकं तीक्ष्णशूलैः आघात्य, समये हत्वा। मूषकः रक्तधाराभिः सिक्तः, भूमौ पतितः, वेदनया इन्द्रियाणि मोहिता। तदा दयालुः ब्राह्मणश्रेष्ठः दुःखनादं कृत्वा शीघ्रं उत्थितः; स्वकर्णात् तुळसीपत्रं उत्तमं गृहीत्वा, मूषकस्य मुखे, शिरसि, कर्णयोः च स्थापयामास। 'हे मातः तुळसी, गोविन्दस्य प्रिया, आनन्ददायिनी— अस्य मूषकस्य पापिनः परमं स्थानं देहि।' एवं उक्त्वा, ब्राह्मणश्रेष्ठः, सर्वलोकहितः, 'हरि, नारायण, अनन्त' इति नामानि उच्चैः उच्चारयामास। तुळसीपत्रस्पर्शेन मूषकः पापमुक्तः अभवत्। हरिनामश्रवणेन जन्मबन्धनात् विमुक्तः अभवत्। तदा विष्णोः महात्मनः दूताः, सर्वमंगलचिह्नयुक्ताः, दिव्यरथैः शीघ्रं आगच्छन्; तं पापमुक्तं मूषकं दिव्यरथे आरोप्य, विष्णुदूतसमूहैः परिवृतः, परमं स्थानं प्राप्तवान्। नारायणाश्रमं सहस्रकोटियुगपर्यन्तं वासं कृत्वा, तत्र एव ज्ञानं लब्ध्वा, मोक्षं प्राप्तवान्। व्यासः उवाच— देवी तुळस्याः महात्म्यं तव उक्तं, ब्राह्मणश्रेष्ठ। अधुना, भाग्यशालिन्, किं श्रोतुम् इच्छसि? श्रीविष्णवे नमः। शुद्धं जलं, यः शशिनिभं, गज-मकर-कलकलैः निर्मथितं, व्रत-नियम-निष्ठैः ब्राह्मणश्रेष्ठैः सेवितं, ब्रह्मणा त्रिलोकगुरुणा दृष्ट्या पावितं, सौन्दर्य-आनन्द-युक्तं, सर्वदोषनाशकं— तद् पुष्करजलं त्वां पावयतु। व्यासस्य शिष्यः, लोमहर्षणः वा उग्रश्रवाः नाम, सूतः, पृथक् उपविष्टः अभवत्। स ऋष्याश्रमं गत्वा, धर्मं विस्तरेण पृच्छ्य, यत् मया श्रुतं तद् सर्वं वद। पुत्र, सर्वाणि पुराणानि, वेदव्यासस्य उपदेशाः तव प्रदत्ताः; तान् विस्तरेण ऋषिभ्यः कथय। प्रयागे, ऋषयः भगवन्तं स्वयम् पृच्छन्तः, धर्मकामाः, पवित्रभूमिं अन्विष्य, भगवता हितैषिणा, दिव्यरूपिणा, सत्येन, शुभवीर्येण सुना भस्य निर्देशः प्राप्ताः। भगवान् उवाच— 'अयं अद्वितीयः चक्रः, यः नित्यं भ्रमति, तं अनुवर्तनीयम्; तदनुवृत्त्या यद् वाञ्छितं शुभं तद् प्राप्तव्यम्। यत्र धर्मचक्रस्य नाभि न भङ्गं गच्छति, तं स्थानं पुण्यं मन्येत—' इति भगवान् स्वयम् उक्तवान्। एवं सर्वेभ्यः ऋषिभ्यः उक्त्वा, पुनः अदृश्यः अभवत्; चक्रनाभिः गङ्गातरङ्गसमूहे भग्ना अभवत्। ततः नैमिषारण्ये, ऋषयः दीर्घयज्ञं अकरोत्; तत्र गत्वा, धर्मविषये प्रश्नान् उत्तरं वद। ततः उग्रश्रवाः तान् विज्ञ ऋषीन् प्राप्तवान्; तान् उपगम्य, अञ्जलिं कृत्वा प्रणम्य। स बुद्धिमान् तान् ऋषीन् नमस्कारेण तुष्टवान्; यज्ञकर्तारः तं महात्मानं तुष्टाः अभवन्। तत्र समागत्य, यथायोग्यं तं पूजितवन्तः; ऋषयः ऊचुः— 'कुतः आगतः सूत? केन देशेन आगम्य अस्मिन् प्राप्तः?' 'उज्ज्वलः त्वं परिचारकाणां मध्ये, कारणं परम्परया वद।' सूतः उवाच— 'मम पिता, व्यासशिष्यः, मां उपदिष्टवान्— ऋषीन् गच्छ, तान् सेव, यत् पृच्छन्ति, तद् कथय। venerable ones मम प्रति वदन्तु, यद् कथा इच्छन्ति, तद् अहं कथयामि।' 'पुरातनकथा वा इतिहासः, विविधधर्माः वा, सुतवाक्यं मधुरं शृण्वन् ऋषयः।' तत्र तेषां मध्ये, पुराणश्रवणकामना उत्पन्ना, लोमहर्षणं, विश्वसनीयं, दृष्ट्वा। तत्र सभायाम्, कुलपतिः, सर्वशास्त्रविद्, शौनकः नाम, वनशास्त्रगुरुः, विद्वान् उपस्थितः। तदा धर्मकामः, तं संबोधितवान्— 'हे सूत, महाबुद्धे, त्वं ब्रह्मविदां श्रेष्ठः।