अथ तस्य अतिथेः शीतक्लेशेन पीडितस्य दर्शनं कृत्वा, स गोपालकः शिरसा प्रणम्य, भक्त्या कुशासनं समर्पयामास, पाद्यादिकं च विधिवत् जलं दत्त्वा सत्कारं चकार। ततः स स्नेहपूर्णैः वाक्यैः तं अतिथिं सान्त्वयन्, स्वचित्तं प्रसन्नं कृत्वा, तेन सह धर्मयुक्तां कथां समारब्धवान्। ततो गोपालकः स्वपत्नी सह, या पतिसेवायाम् निपुणा आसीत्, तेन सह सावधानतया तदानीन्तनं तर्जनीफलं पक्तुं प्रवृत्ता। तदनन्तरं, सा धर्मपत्नी, प्राप्तं तद् फलम् प्रमुदिता, तद् अंशेन विहितं चक्रे; द्वाविंशतिदिनोपवासेन क्षीणशरीरः स गोपालकः तद् अंशं प्राप्नोत्। तदा सत्कृतः अतिथि: हर्षेण तस्मै स्वामिने महत्तरं भागं दत्तवान्; ततः पतिसेवारता धर्मपत्नी स्वं भागं अतिथये सस्मितं दत्तवती। एवं तयोः महात्मनोर् दम्पत्योः अतिथेः च मध्ये तदन्नं वितरितम्। स उत्तमः ब्राह्मणः अतिथिः तयोः द्वाभ्यां भागाभ्यां भुक्त्वा, ताभ्यां दृढभक्त्या विष्णुतुल्यं पूजितः सन्, परमं संतोषम् अवाप। स तत्रैव रात्रिं न्यवसत्; प्राते स्नात्वा प्रस्थितवान्। एवं तयोः द्वयोः उपवासेन एकविंशतिः दिनानि व्यतीतानि। ततः तौ महात्मानौ दम्पती लोकात् प्रययाताम्; तयोः पुण्यबलात् तौ उत्तमौ पतिपत्नी विष्णुसायुज्यं प्राप्तवन्तौ, यत् योगिभिः अपि दुर्लभम्। पुण्यस्य प्रभावात्, अतिथिपूजनस्य च महिम्ना, तस्मिन् राष्ट्रे दुर्भिक्षं नष्टम् अभवत्; जनाः दुःखरोगविवर्जिता अतिसुखिनः अभवन्। ते धनधान्यसम्पन्नाः धर्मनिष्ठाश्च जाताः; तत्र चौराः नष्टाः, राजा च जनानां रक्षकः अभवत्। जनाः स्वधर्मे रममाणाः, मेघाः च कामानुसारं ववर्षुः। तेषां पितरः अपि अपत्यानि च—तस्यैव कर्मणः प्रभावात्—पापमुक्ताः, दोषरहिताः, धनसम्पन्नाः, सर्वलोकसम्मानिताः च मोक्षं प्राप्तवन्तः। ते दुःखरोगरहिताः, वंशः च समृद्धिम् अवाप। लोमशः उवाच—अतिथिपूजनस्य महिमा, एषा कथा मया कथिता। हे द्वौ प्रमुदितौ ब्राह्मणौ, किं अन्यद् इच्छथः श्रोतुम्? व्यासः उवाच—एवं लोमशः, तपःसंपदां निधिः, कथयन्, तत्र कालेन गृहीतः कृष्णः मूषकः स्वगुहात् समुत्थितः। स कृष्णः मूषकः, कोपेन विक्षिप्तः, पुनः पुनः उच्चैः उच्चैः वदन् उत्थितः—"एष मूषकः, पापकृत्, रात्रौ आश्रमे तीक्ष्णदंष्ट्रेण खनन्, गृहद्रव्याणि छिनत्ति।" सर्ववर्णेषु दया श्रेष्ठा इति प्रशस्यते, किन्तु पापकृत्सु न कर्तव्या। इति उक्त्वा, स तं मूषकं तीक्ष्णशल्येन ताडितवान्, समये हत्वा। स मूषकः, रुधिरधाराभिः सिक्तशरीरः, भूमौ पतितः, वेदनया संवृतचेतनः। तस्मिन्नपतिते मूषके, स दयालुः ब्राह्मणश्रेष्ठः दुःखाकुलः शब्दं कृत्वा शीघ्रं उत्थितः, स्वकर्णाद् उत्तमां तुलसीपत्रिकां गृहीत्वा, तस्य मूषकस्य मुखे, शिरसि, कर्णयोश्च स्थापयामास। "हे मातः तुलसि, गोविन्दप्रियकारिणि देवि, अस्य पापकृतः मूषकस्य परां गतिं प्रयच्छ।" इति उक्त्वा, स ब्राह्मणश्रेष्ठः, लोकहिताय, "हरि, नारायण, अनन्त" इति नामानि उच्चैः उच्चार्य, तुलसीपत्रस्पर्शेन मूषकः पापात् विमुक्तः। हरिनामश्रवणेन स जन्मबन्धनात् विमुक्तः। ततः श्रीविष्णोः दूताः, सर्वमंगललक्षणैः भूषिताः, दिव्यरथैः शीघ्रं आगत्य, तं पापक्षयं प्राप्तं मूषकं गृहीत्वा, विष्णुपार्षदसंघैः परिवृतं दिव्यरथमारुह्य, स मूषकः, हे द्विजश्रेष्ठ, सहस्रकोटियुगपर्यन्तं नारायणाश्रमवासात् परमं पदं प्राप्तवान्। तत्रैव ज्ञानं प्राप्य, स मूषकः मोक्षं अवाप। व्यासः उवाच—हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, देवीतुलस्याः माहात्म्यं ते कथितम्। अधुना, भगवन्, किं श्रोतुम् इच्छसि? श्रीविष्णवे नमः। या शुद्धा वारि, शशिधवलच्छाया, गजमकरकल्लोलकम्पितफेना, व्रतनियमनिष्ठब्राह्मणवरसेविता, ब्रह्मणः त्रैलोक्यगुरोः कटाक्षपाविता, शोभासुखविलासयुक्ता, सर्वदोषनाशिनी सा पुष्करवारि त्वां शुद्धयेत्। तत्र व्यासशिष्यः, लोमहर्षणः वा उग्रश्रवाः नाम, सुतः, पृथग् उपविष्टः आसीत्। स मुन्याश्रमं गत्वा, धर्मं विस्तारतः पृष्ट्वा, मम मुखात् यत् श्रुतं तद् सम्यक् कथय। पुत्र, सर्वाणि पुराणानि वेदव्यासस्य उपदेशाः च तुभ्यं उक्तानि; तान् मुनेभ्यः विस्तारतः कथ। प्रयागे, मुनिश्रेष्ठैः स्वयम् भगवन्तं पृष्ट्वा, तेषां धर्मकामानां, तैः पृष्टः भगवान् उत्तरं दत्तवान्। ते मुनयः पुण्यक्षेत्रं अन्विष्य, भगवता, स्नेहितेन, दिव्यरूपेण, सत्येन, शुभवीर्येण, सुनाभं प्रति निर्देशिताः। स उवाच—"एष धर्मचक्रं, अनवरतं चलति, युष्माभिः अनन्यचित्तैः अनुसर्तव्यम्; तेन एव युष्माकं चित्तवाञ्छितं श्रेयः सिध्यति।" यत्र धर्मचक्रस्य नेमिः गच्छन्ती न भिद्यते, तत् स्थानं पुण्यतमं इति भगवान् एव उक्तवान्। एवं सर्वान् ऋषीन् उक्त्वा, पुनः अदृश्यः अभवत्; तत्र गङ्गातटसंगमे नेमिः भिन्ना।