द्वापरयुगे प्रसिद्धः कश्चन पुरुषः जातिधर्मा नाम्ना आसीत्। स सर्वधर्मविद्, प्रियः, श्रीवल्लभा नाम्न्या पत्न्या सह सौराष्ट्रे निवासं कृतवान्। स स्वकुलसेवायाम् अत्यन्तं निष्ठितः सर्वाणि धर्माणि सम्यक् अकरोत्। तत्र दुष्टग्रहचालनात् द्वादशवर्षाणि इन्द्रः वर्षं नाप्रयच्छत्, अतः महाभिक्षा उत्पन्ना, द्विजश्रेष्ठाः। तस्मिन महाभिक्षायाम् सर्वे जनाः तत्र वासिनः दुःखेन पीडिताः स्वधर्मं अपि त्यक्तवन्तः। तदा द्वापरयुगे महायोगी ज्ञानभद्रः तस्य धनं भिक्षया नष्टं जातम्, अतः स अत्यन्तं शोकाकुलः अभवत्। स द्विजश्रेष्ठः तस्य पुत्रान् पत्नीं च क्षुधया पीडितान् दृष्ट्वा, फलं मूलं च अन्वेष्टुं गिरिशिखरे गतवान्। तत्र गिरिशिखरस्य अन्ते स दीर्घायुष्मान् क्षुधितः, उत्तमेन ब्राह्मणेन सह, एकं कुम्भफलं प्राप्तवान्। तद् फलं आदाय हृष्टः स ब्राह्मणश्रेष्ठः ज्ञानभद्रः शीघ्रं स्वगृहं प्रत्यागच्छत्। एतस्मिन्नन्तरे, ब्राह्मण, आकाशः नीलोत्पलैः आच्छादितः इव अभवत्, महती वर्षा जाताऽभवत्। तदा स मुनिः वर्षया सिक्तः, सर्वाङ्गानि सिक्तानि, शीतात् कम्पमानः, स्वगृहं प्रत्यागच्छत्, वनचरः अपि तथा। अतिविष्टः अतिथिं शीतपीडितं दृष्ट्वा, स नमस्कृत्य श्रद्धया तृणासनं दत्तवान्, पाद्यादि जलं च विधिवत् अर्पितवान्। ततः मधुरैः वाक्यैः तेन अतिथिना सह स सुखेन स्थितः, विवेकिनां संवादं अकरोत्। ततः श्रीवल्लभा पत्न्या सह, स गवयः च, तद् ताजं कुम्भफलं सावधानीं पक्वम् अकरोत्। ततः धर्मपत्नी तद् फलं हृष्टा विभाग्य, तस्मै अंशं दत्तवती; दीर्घनिष्क्रान्तः गवयः, विंशतिदिनं उपवासं कृत्वा, तद् अंशं प्राप्तवान्। स अतिथिः हृष्टः तस्मै स्वामिने महत्तमं भागं दत्तवान्; ततः धर्मपत्नी, पतिसेवायाम् निष्ठिता, स्वं भागं अतिथये हर्षेण दत्तवती। एवं तयोः महात्मनः पतिपत्न्योः अतिथिः च मध्ये, द्वौ भागौ भुक्तौ। तदनन्तरं उत्तमः ब्राह्मणः अतिथिः तयोः दृढया भक्त्या विष्णुवत् पूजितः, अत्यन्तं तुष्टः अभवत्। स रात्रिं तत्र विश्रान्तः, प्रातः स्नात्वा निर्गतः; एवं उपवासेन एकविंशति दिनानि गतानि। ततः द्वौ महात्मनः पतिपत्न्यौ लोकात् निर्गतौ; तयोः पुण्यबलात्, तौ उत्तमौ दम्पती विष्णुसायुज्यं प्राप्तवन्तौ, यत् योगिभिः अपि दुष्प्रापम्। अतिथिपूजायाः पुण्येन, तयोः बलात्, तस्मिन राज्ये भिक्षा विनष्टा, जनाः अत्यन्तं सुखिनः, दुःखरोगवर्जिताः अभवन्। ते धनधान्यसम्पन्नाः धर्मनिष्ठाः अभवन्; तत्र दस्यवः नष्टाः, राजा जनरक्षकः अभवत्। जनाः स्वधर्मे रमन्तः, मेघाः यथेष्टं वर्षन्ति स्म। तेषां पितरः अपि, उत्तराः अपि, तस्यैव कर्मणः प्रभावेन, पापविमुक्ताः, मुक्तिम् प्राप्तवन्तः, दोषरहिताः, धनसम्पन्नाः, सर्वलोकैः पूजिताः। ते दुःखरोगवर्जिताः, वंशः च समृद्धः अभवत्। लोमशः उवाच—अतिथिपूजायाः महिमा, एषा कथा मया कथिता। द्वौ हृष्टौ ब्राह्मणौ, किं अन्यत् श्रोतुम् इच्छथः? व्यासः उवाच—यदा लोमशः तपोनिधिः एवं वदति स्म— तदा कर्ष्णः मूषकः, कालग्रस्तः, स्वगर्तात् उत्पन्नः; स मूषकः, क्रुद्धः, गर्तात् निर्गत्य, उद्विग्नः अभवत्। ततः स उच्चैः उक्तवान्—"एष मूषकः, दुष्टचेतनः, रात्रौ आश्रमं खनति—" "तीक्ष्णदंष्ट्रैः गृहसामग्रीं छिनत्ति।" सर्वे वर्गेषु दया श्रेष्ठा इति प्रशंसा, किन्तु दुष्टेषु न कार्यम्। एवं उक्त्वा, स तीक्ष्णेन शूलद्वारा तं मूषकं तत्र आघात्य, यथाकालम् हत्वा। तस्य मूषकस्य देहः रुधिरधाराभिः सिक्तः भूमौ पतितः, ब्राह्मणश्रेष्ठः करुणया पीडितः। स दुःखेन क्रन्दनं कृत्वा शीघ्रं उत्थितः, तुलसीपत्रं स्वकर्णात् आदाय, तस्य मूषकस्य मुखे, मस्तके, कर्णयोः च स्थापितवान्। "हे माता तुलसी, गोविन्दप्रियकारिणि—" "अस्य पापिनः मूषकस्य परमं पदं दत्तुम्।" एवं उक्त्वा, उत्तमः ब्राह्मणः, लोकहिताय, उच्चैः "हरि, नारायण, अनन्त" इति नामानि उच्चारितवान्। तुलसीपत्रस्पर्शेन मूषकः पापमुक्तः अभवत्। हरिनामश्रवणेन जन्मबन्धनात् विमुक्तः अभवत्। ततः विष्णोः महादूताः, सर्वमंगलचिह्नैः भूषिताः, दिव्यरथैः शीघ्रं तं नेतुम् आगताः। स दिव्यरथे आरूढः, विष्णुदूतैः परिवृतः, परमं स्थानं प्राप्तवान्, नारायणाश्रमं सह सहस्रकोटियुगपर्यन्तं वासं कृत्वा। तत्र एव ज्ञानं प्राप्त्वा, स मूषकः मोक्षं प्राप्तवान्। व्यासः उवाच—तुलसीदेव्याः महिमा ब्राह्मणश्रेष्ठाः, इयं कथिता।