श्रूयतां धर्म्यं आख्यानं यथोक्तं पुराणवचनेषु। यदा गृहस्थः स्वकर्मफलात् धनसम्पन्नः भवति, तदा स धर्मात्मा अतिथिं सम्यक् सत्कारं कर्तव्योऽस्ति—एवं सत्पुरुषेभ्यः अहं निगदामि। यदा अतिथयः आगच्छन्ति, तदा श्रद्धया दूर्वादीन् समर्पयेत्; यदि दूर्वा न स्युः, स विनयेन वदेत्—"भूमौ उपविश्यताम्" इति। पादप्रक्षालनाय उत्तमं जलं दद्यात्, ततः मधुरैः वाक्यैः कुशलप्रश्नं च कुर्यात्। ततः फलं वा यथालाभं श्रद्धया भोजनाय दद्यात्; यदि तदपि न स्याद्, तदा प्राज्ञः गृहस्थः हृष्टचित्तः ब्राह्मणं प्रति यथार्थं निवेदयेत्। स एवमवदेत्—"महापापी दीनोऽहं, त्वं चातिथिरुत्तमः; श्रद्धया सेवा कर्तुमिच्छामि, किं तु दैववशात् बाध्येऽस्मि।" एवं विधिना, यः कश्चिद् दरिद्रः अपि, सत्यम् अतिथिं सम्यक् सत्कृत्य, धर्मपथात् पतितोऽपि, उक्तं फलम् आप्नोति। यदि अतिथिः गृहात् असत्कृत्य निर्गच्छति, तदा गृहस्थस्य कोटिजन्मार्जितं पुण्यं क्षयं यान्ति। यदि एकः अपि अतिथिः श्रद्धया सत्क्रियते, तदा भगवान् हरिः तस्य कोटिजन्मार्जितं पापं त्वरितं नाशयति। सत्यं वदामि, हितं वदामि, दृढं च प्रयत्नेन वदामि—अतिथिसेवान्यथा गृहस्थस्य नास्ति पन्थाः। सत्यम्, सत्यम्, पुनः सत्यम्—अतिथिसत्कारं विना गृहस्थस्य किमपि मार्गो नास्ति, नास्ति, नास्ति। द्वापरयुगे तु ज्ञातिधर्मा नाम प्रसिद्धः पुरुषः आसीत्, स सर्वधर्मविद् सर्वप्रियः; तस्य भार्या श्रीवल्लभा नाम्नि आसीत्। स कुटुम्बसेवायाम् एकनिष्ठः सर्वकर्मसु प्रवृत्तः, स्वभार्यया सह सौराष्ट्रे निवसति स्म। तत्र पापकृतग्रहचालनात्, वर्षाणि द्वादशेन्द्रेण वृष्टिर्नाभूत्; अतः तत्र महादुर्भिक्षः अभवत्, द्विजश्रेष्ठाः। तस्मिन्नतिदारुणे दुर्भिक्षे, सर्वे जनाः तत्र वसन्तः दुःखिताः अभवन्, स्वधर्माचरणं च परित्यक्तवन्तः। ज्ञानभद्रः नाम द्वापरयुगे महायोगी, स अपि दुर्भिक्षेण सर्वं धनं नष्टवान्, महता क्लेशेन पीडितः। स स्वपुत्रान् भार्यां च दुःखितान् निरीक्ष्य, पर्वतस्य शृङ्गे फलं कन्दमुपलभ्याय गन्तुं निश्चिन्त्य निर्गतः। पर्वतशृङ्गस्य छायायां, स दीर्घायुष्मान् क्षुधार्तः, सुतया ब्राह्मणेन सह एकं कर्कटीफलमविन्दत्। तत् फलम् आदाय, प्रमुदितः स ज्ञानभद्रः शीघ्रं स्वगृहं प्रत्यागच्छत्। एवमेव, हे ब्राह्मण, नभः नीलोत्पलैः इव मेघैः आवृतम् अभवत्, महती वृष्टिः अभवत्। तदा स मुनिः वृष्ट्याऽभिषिक्तः, सर्वाङ्गैः सिक्तः, स्वगृहं प्रत्यागच्छत्; एकः च वनचारी शीतात् कम्पमानः तत्र आगतः। अतिथिं शीतार्तं दृष्ट्वा, स विनयेन शिरः प्रणम्य, दूर्वासनं श्रद्धया दत्त्वा, पाद्यादि समर्पयामास। ततः मधुरैः वाक्यैः तेन सह सुखेन स्थित्वा, धर्म्यम् संवादं कृतवान्। स्वपत्नीं सह, या पतिसेवानिपुणा आसीत्, स च गोपालकः तद् नवकर्कटीफलं सम्यक् पक्तुम् आरब्धवन्तः। तत् प्राप्त्वा, धर्मपत्नी हृष्टा तद् फलम् अंशतः वितीर्य, दीर्घोपवासेन क्षीणः गोपालकः तद् भागं प्राप्तवान्। अतिथिः सत्कृतः प्रमुदितः स्वामिने श्रेष्ठं भागं दत्तवान्; ततः धर्मपत्नी पतिसेवानिष्ठा स्वभागं अतिथये सन्तोषेण दत्तवती। एवं तयोः महात्मनोः दम्पत्योः अतिथेः च मध्ये, द्वौ भागौ भुक्त्वा ब्राह्मणो महान् सन्तुष्टः अभवत्; तैः दृढश्रद्धया पूजितः विष्णुरिव। स तत्र रजनीं न्यवसत्; प्रभाते स्नात्वा निर्गतः। एवं उपवासेन एकविंशतिदिनानि व्यतीतानि। तौ महात्मानौ दम्पती ततः देहं त्यक्त्वा, पुण्यस्य प्रभावात्, विष्णुसायुज्यं प्रापुर्यः, यत् योगिभिः अपि दुर्लभम्। अतिथिपूजया तयोः पुण्यबलात्, तस्मिन्राज्ये दुर्भिक्षं नष्टम्; जनाः अतिवितुष्टाः, दुःखरोगविनिर्मुक्ताः अभवन्। ते धनधान्यसम्पन्नाः, धर्मनिष्ठाः, तत्र चौराः नाशिताः, राजा जनरक्षकः अभवत्। जनाः स्वधर्मे रममाणाः, मेघाः इच्छया ववर्षुः। तेषां पितरः अपि तेषां सन्ततयः अपि, तेनैव कर्मणा पापविनिर्मुक्ताः मोक्षं प्राप्तवन्तः; दोषरहिताः, धनसम्पन्नाः, सर्वलोकवन्दिताः अभवन्। ते दुःखरोगवर्जिताः, तेषां वंशः अभिवृद्धिम् अगच्छत्। लोमशः उवाच—अतिथिपूजायाः माहात्म्यं सहैतदाख्यानं मया कथितम्। किं अन्यत् श्रोतुम् इच्छथः, हे द्वौ प्रमुदितौ ब्राह्मणौ? व्यास उवाच—एवं लोमशस्य तपोनिधेः वक्तुः काले, कालबद्धः कृष्णमूषकः स्वगर्तात् उत्थाय तत्र समुत्पपात्। स कृष्णमूषकः, स्वगर्तात् निष्क्रम्य, कोपेन विक्षिप्तः अभवत्; स तदा उच्चैः पुनः पुनः उक्त्वा उत्थापितः—"एष मूषकः पापकृत्, निशि आश्रमे खरदन्तैः खनन् गृहसामग्रीं छिनत्ति।" दया सर्वेषां श्रेष्ठा इति स्तूयते, सा सर्वेषु आचर्या, न तु पापात्मसु। इति उक्त्वा, स तं मूषकं तीक्ष्णशल्येन ताडितवान्, हे द्विजोत्तम।