राज्ञः स बलवाहनैः गजाश्वरथपुरोहितैः सहितः, तत्र समुपस्थितः। स्नानं कृत्वा, ध्यानपूर्वकं पितृदेवताभ्यः हविरार्पणं चकार। ततः सर्वत्र सुशोभनदीपमालाभिः विराजिते तस्मिन्नेव स्थले, तं पद्मनयनं अव्ययं देवराजं सम्यक् पूजयामासुः। देवालये तत्र सः राजा एकां चित्रितां मार्जार्यां दृष्टवान्। तां दृष्ट्वा, सः स्वस्य पूर्वसामान्यजन्मनः स्मरणं कृतवान्। प्रियायाः पद्मवदने निरीक्ष्य, राजा सस्मितम् अभवत्। रूपसुन्दरी तम् अवदत्—"नाथ! मम मुखं निरीक्ष्य किं कारणं स्मितस्य?" तदा सः प्रमुदितमानसः पूर्वकर्मणः फलम् आख्यातुं प्राचक्रमे। सः उवाच—"एकदा, देवी, अहं ब्राह्मणगृहे मार्जारः आसम्। तत्र शतसहस्रशः मूषकान् खादितवान्। ततः, नारायणस्य पुरतः दीपस्य रक्षणम् अकुर्वम्—" "—यद्यपि केवलं अभिनयेन, हे देवी, तस्य कर्मणः फलं प्राप्तम्। विष्णुलोकं गतवान्, इदानीं च राज्यं प्राप्तवान्।" ततः रूपसुन्दरी अवदत्—"अहं अपि स्वस्य पूर्वसामान्यजन्मनः स्मृतिं जानामि; अहं लघुमूषिका ब्राह्मणगृहे आसीत्।" "कार्त्तिकमासे प्रभोधिन्यां, दीपस्य शिखा क्षीणाभूत्, तदा बिलात् निष्क्रम्य, वात्यग्रभागं गृह्णितवती।" "नारायणं पुष्पैः पूज्यमानं दृष्ट्वा, ब्राह्मणं च निद्रया आक्रान्तं, तदा शिखां चालयितवती।" "तस्मिन्नवेले त्वं तत्र उत्थाय मां गृहीतुं उद्यतः अभवः, त्वां दृष्ट्वा अहं शीघ्रं बिलमध्यं प्रविष्टवती।" "प्रवेशे पादेन दीपशिखां स्पृष्टवती, या दीप्तिम् अलभत्, तैलपात्रं च स्रवितम्—एवं अहं भाग्यवती अभवम्।" "मया, राजेन्द्र, दीपः एवमुत्पादितः, अतः अहं परमसुन्दरी सौभाग्यशालिनी च अभवम्।" "त्वं मम पतिः, राज्यं, पुत्राः, सुखं च—एतत्सर्वं, दुर्लभं च ज्ञानम् अपि, दीपव्रतस्य पालनात् जातम्।" "अतः, यत्नेन, उत्तमं दीपव्रतम् अस्माभिः परमभक्त्या कर्तव्यम्।" "एतस्मात् कर्मणः राज्यादिफलानि, पूर्वजन्मस्मृतिः, सर्वपापक्षयः च लब्धाः।" "अतः, विधिपूर्वकं मन्त्रैः सह, दीपव्रतं पुरुषैः यत्नेन कर्तव्यम्; तस्य पुण्यम् चन्द्रसूर्यताराभ्यः यावत् स्थिरम्।" एवं श्रुत्वा, राजा तदा स्वप्रियया सह श्रद्धया भक्त्या च दीपव्रतं सम्यक् अकरोत्। पुष्करतीर्थे तत्र तौ दीपव्रतं कृत्वा, देवानाम् असुराणां च दुर्लभां परमां मुक्तिं प्राप्नुताम्। ये मनुष्याः भूमौ दीपस्य माहात्म्यं शृण्वन्ति, ते सर्वपापैः विमुक्ताः हरिगृहम् उपयान्ति। ये पुरुषा वा स्त्रियः वा श्रद्धया तदाचरन्ति, सर्वे पापात् मुक्ताः शाश्वतं ब्रह्म प्राप्नुवन्ति। दृष्टिदोषाः, पापप्रभावात् उत्पन्नाः, विनश्यन्ति; सर्वरोगाः व्याधयः च क्षणेन एव अपगच्छन्ति। न तत्र दारिद्र्यं, न शोकः, न मोहः, न भ्रमः; लक्ष्मीः तत्र गृहे जन्मजन्मनि तिष्ठति, हे वडव। एवं महात्म्यं श्रुत्वा, महादेवः कथयति—शतक्रतुम् सम्पन्नं दानदक्षिणासमाप्तं दृष्ट्वा, मघवान् दृढनिश्चयः बृहस्पतिं पप्रच्छ। "भगवन्, केन दानेन सर्वत्र अक्षयम् अनुत्तमं च सौख्यं लभ्यते? तद् ब्रूहि, महातपन्।" इन्द्रेण एवम् उक्तः देवराजपुरोहितः बृहस्पतिः प्रहसन् प्रत्युवाच। "हे वासव, सुवर्णदानं, गोदानं, भूमिदानं च—एतानि दत्वा सर्वपापैः विमुच्यते।" "सुवर्णं, रजतम्, वस्त्रं, रत्नानि, मणयः च—एतानि भूमिदानेन एव दत्तानि स्युः।" "कर्षितां बीजान्वितां शस्यसमृद्धां भूमिं दत्वा, यावत् सूर्यः प्रकाशते, तावत् स्वर्गे पूज्यते।" "यावद् गोचर्ममात्रां भूमिं ददाति, तावत् जीविकया क्लान्तः यः पापं करोति, सः शुद्ध्यति।" "अत्र दण्डः दश हस्तमितः, त्रिंशत् दण्डाः एकं मापयन्ति; दश मापनानि समं गोचर्मणः, या ब्रह्मगोचर्मलक्षणा।" "यत्र सहस्रं गावः वृषभैः सहिताः बधनरहिताः तिष्ठन्ति, तत्र ताभ्यः वत्साः जायन्ते, तद् गोचर्म इति स्मृतम्।" "गुणसम्पन्नाय, तपस्विने, जितेन्द्रियाय ब्राह्मणाय दातव्या; यावत् समुद्रपर्यन्ता पृथ्वी, तावत् दातारः अनन्तफलभाजः।" "यथा तैलबिन्दुः जले पतित्वा प्रसृत्य तिष्ठति, तथा भूमिदानस्य पुण्यं क्षेत्रे क्षेत्रे व्याप्यते।" "यथा बीजानि भूमौ निक्षिप्तानि अंकुरयन्ति, तथा भूमिदानसमेतानां कामाः संपद्यन्ते।" "अन्नदाः सदा सुखिनः, वस्त्रदाः सुन्दराः भवन्ति; भूमिदाता सर्वदातृत्वं प्राप्नोति।" "यथा धेनुः पयः स्रवति वत्सस्य पोषणाय, तथा, हे शताक्ष, भूमिः भूमिदातारं पोषयति।" "शङ्खः, पुण्यपीठम्, छत्रं, श्रेष्ठाश्वाः, उत्तमगजाः च—भूमिदानस्य पुण्येन स्वर्गः प्राप्यते, हे पुरन्दर।" "सूर्यः, वरुणः, अग्निः, ब्रह्मा, सोमः, हव्यवाहनः, त्रिशूलधारी भगवाञ्—सर्वे भूमिदातारं प्रहृष्यन्ति।" "पितरः तुष्टुवन्ति, पूर्वजाः स्तुवन्ति; भूमिदातृकुले जातः अस्माकं रक्षकः भवति।" एवं, दीपव्रतस्य च भूमिदानस्य च माहात्म्यं तत्र प्रतिपादितम्।