यः कश्चित् मृत्युकाले तुलसीमृत्तिकाचिह्नं धारयति, स सर्वपापैः विमुक्तः सुदर्शनधारिणः पुरीं याति। मृत्युकाले यस्य मुखे, शिरसि, कर्णयोः वा तुलसीदलानि सन्ति, तस्य न सूर्यः स्वामी भवति, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ। तत्र पवित्र इति नाम्ना परमसत्तत्त्ववित् कश्चिद् विद्वान् अभवत्; तस्य भार्या बहुला नाम ब्राह्मणी। सा सती कुलजा पतिसेवायाम् प्रवृत्ता; तयोः मध्ये अनपत्यपति नाम ब्राह्मणः अभवत्। स तेन सह स्नेहम् अकार्षीत्, स च विशुद्धः ब्राह्मणसेवायाम् प्रवृत्तः। अनपत्यः स उत्तमः पत्नीविहीनः सन्, कथाश्रवणाभिलाषेण आकृष्टः अभवत्। स विशुद्धः स्नेहान्वितः एके आसने उपाविशत्। तस्मिन्नेव काले लोमशः नाम महायशस्वी ब्राह्मणऋषिः तत्र आगतः। तयोः संवादिनोः, अद्भुतकथाभिः रममाणयोः, तं समागच्छन्तं दृष्ट्वा, तौ द्वौ ब्राह्मणौ उपविष्टस्थानात् उत्थाय लोमशं प्राञ्जलि प्रगृह्य प्रतीयताम्। तौ पाद्य-अर्घ्य-आचमनीयादिभिः सत्कारं कृत्वा तं नारायणपरायणं लोमशं प्रीतिं प्रापयताम्। स ब्राह्मणश्रेष्ठः स्थित्वा हरिं स्तौति स्म; तौ द्वौ प्राञ्जलि, महात्मानं लोमशं समीपं जग्मतुः। तदा अनपत्यः स पवित्रः भक्त्या लोमशं प्राह— "भगवन्, धर्मज्ञ, भवतः पादयोः दर्शनात् अस्माकं आश्रमः निश्चितं शुद्धः जातः। यानि अपि अज्ञानपूर्वकं पापानि कृतानि, तानि सर्वाणि पादयोः दर्शनात् विनष्टानि। त्वं हि नारायणः स्वयम्, अमरैः अपि पूज्यः। वयं मृत्युलोके मानुषाः कथं यथाशक्ति भवतः पूजनं कुर्मः? यत् यत् सत्काररूपं कृतम्, तेन त्वं सन्तुष्टः भूत्वा, अस्माकं दोषान् क्षन्तुम्।" इति उक्त्वा, तौ गृहस्थौ मित्रे च, ब्राह्मणश्रेष्ठस्य पादयोः प्रणेमतुः। व्यास उवाच— तदा लोमशः पावित्र्यपूर्णयोः तयोः भक्त्या सन्तुष्टः अभवत्। स प्राह— "युवां नम्रयोः श्रेष्ठयोः धर्मनिष्ठयोः ब्राह्मणयोः अग्रगण्यौ। भवद्भ्यां नम्रवचनैः अहं तुष्टः। मनीषिणः वदन्ति— ब्रह्मा, शिवः, विष्णुश्च अतिथिरूपेण आगच्छन्ति। युष्माकं भक्तिरस्तु शुभदायिनी। अहं यथावत् अतिथिरूपेण सत्कृतः, बहुना अन्नेन पूजितः।" ततः उत्थाय तौ ब्राह्मणौ पुनः तस्य पादयोः प्रणम्य, लोमशं पुनः अपृच्छताम्— "भगवन्, अतिथिसत्कारस्य माहात्म्यं वक्तुमर्हसि, येन दुःखिताः अपि मोक्षं लभन्ते। कः अतिथि इति लोके उच्यते, किं च तस्य पूजनं युक्तम्? गृहस्थः अतिथिश्च किम् इच्छितं फलं प्राप्नुतः?" लोमश उवाच— "वानप्रस्थः, ब्रह्मचारी, भिक्षुश्च— एतेषां सत्कारेण गृहस्थाश्रमः सर्वेषां श्रेष्ठः उच्यते। चतुर्षु आश्रमेषु गृहस्थाः प्रमुखाः; ते भक्त्या अतिथिसत्कारं कुर्वन्तु। गृहस्थस्य परमं धर्मः अतिथिपूजनम्; स्वधर्मं न कुर्वाणः अपि गृहस्थः एव। यदि अतिथिसत्कारे गृहस्थः प्रमादं कुर्यात्, तर्हि अन्यानि पुण्यकर्माणि व्यर्थानि।" "यस्यानाम, वंशो, वासो वा न ज्ञायते, यश्च अनायासेन आगच्छति, स अतिथि इति ज्ञेयः। ब्राह्मणः, क्षत्रियः, वैश्यः, शूद्रः अपि, यः गृहं आगच्छति सत्क्रियते, स विष्णुरिव सतां दृष्ट्या। अन्ये, चाण्डालादयः अपि, विष्णुवत् एव पाद्य-अर्घ्य-अन्नादिभिः पूजनीयाः। अतिथिः आगते अपि, गृहस्थः गन्तुम् उद्यतः स्यात्, शीघ्रं पाद्यादि दद्यात्।" "स सौम्यवाक्यैः कुशलं पृच्छेत्, अन्नं वा रत्नानि प्रीत्या दद्यात्। सुखे गृहे शय्यां स्थापयेत्; प्रातः प्रस्थितं अतिथिं न निरुध्येत्। पूर्वकर्मफलात् यदि गृहस्थः धनाढ्यः भवति, तर्हि अतिथिः पूजनीयः। अतिथौ आगते भक्त्या दूर्वादीन् दद्यात्; नास्ति चेत्, भूमौ उपवेशनं याचेत्। पाद्याय उत्तमं जलं दद्यात्; ततः मधुरवाक्यैः कुशलं पृच्छेत्।" "ततः फलं वा अन्यदन्नं भक्त्या दद्यात्; नास्ति चेत्, तद्वृत्तान्तं ब्राह्मणाय हर्षेण निवेदयेत्। वदेत्— 'अहं पापिष्ठः दरिद्रः, त्वं अतिथिवर्यः; भक्त्या सेवितुम् इच्छामि, भाग्यनियतेन बाध्ये।' एवं पद्धत्या दीनोऽपि अतिथिं सत्कार्य, पतितोऽपि फलम् आप्नोति।" "यदि अतिथिः अपूजितः गृहे निर्गच्छति, तर्हि गृहस्थस्य कोटिजन्मार्जितं पुण्यं ह्रासं याति। एकः अपि अतिथिः भक्त्या पूजितः चेत्, हरिः कोटिजन्मार्जितं पापं क्षिप्रं नाशयति। सत्यं वदामि, हितं वदामि, दृढं यत्नेन वदामि— अतिथिसेवान्यथा गृहस्थस्य न मार्गः। पुनः सत्यं, पुनः सत्यं, पुनः सत्यं वदामि— अतिथिपूजनं विना गृहस्थस्य न मार्गः, न मार्गः, न मार्गः।" एवं लोमशमुनिना अतिथिसत्कारस्य माहात्म्यं पवित्रादिभ्यः प्रतिपादितम्।