हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, यः प्रतिदिनं धात्र्याः फलस्य रसं गृह्णाति, स निःसंशयं प्रतिदिनं पुण्यं लभते। यः तु धात्र्याः वृक्षं, यः सर्वदेवगणानां निवासभूतं, विनाशयति, स निःसंशयं हरिं पीडयति। सर्वे देवाः धात्र्यां स्थिताः, सा च विशेषेण केशवस्य प्रियतमाऽस्ति; तस्याः गुणान् ब्रह्मापि सम्यग् वक्तुं न शक्नोति। यः सर्वं तत्त्वं ज्ञात्वा धात्र्याः तथा तुलस्याः भक्तिं करोति, स सर्वान् भोगान् भुक्त्वा, अन्ते हरिग्रहेण मोक्षं प्राप्नोति। ततः जैमिनिः उवाच—“पुनः, भगवन्, पापक्षयकारिण्याः तुलस्याः माहात्म्यं विस्तरेण कथय, तथा अतिथिपूजनस्य महत्त्वं च।” सूतः उवाच—ततः महातेजाः व्यासः, ब्राह्मणश्रेष्ठान् प्रति, पापक्षयकारिण्याः तुलस्याः माहात्म्यं वक्तुम् आरब्धवान्। व्यासः उवाच—“एषा तुलसी साक्षात् महालक्ष्मीः, भगवत्प्रियतमाऽस्ति; अतः जैमिने, त्वं तां वृक्षज्ञानतः न मन्यस्व। यथा मृत्युलोके मनुष्यः तुलसीं सेवते, तथा स्वर्गे इन्द्रादयः देवाः तं सेवन्ते। यत्र तुलसी तिष्ठति, तत्र सैव परब्रह्मस्वरूपिण्यस्ति; तत्र सर्वमङ्गलं मया निश्चितं। मृत्युकाले अपि पापी, यदि तुलसीपत्रैः आपः प्राप्नोति, स हरिसायुज्यं लभते। यः मृत्युकाले तुलसीमृत्तिकाचिह्नं धारयति, स सर्वपापैः विमुक्तः चक्रिणः पुरीं गच्छति। मृत्युकाले यस्य मुखे, शिरसि, कर्णयोः वा तुलसीपत्राणि सन्ति, तस्य न सूर्यः स्वामी भवति। विद्वान् पवित्रनामकः, परं तत्त्वं वेद, जातः; तस्य भार्या बहुला नाम ब्राह्मणी आसीत्। सा सती कुलोत्पन्ना पतिसेवायाम् अनुवृत्ता; तयोः मध्ये अनपत्यपति नाम ब्राह्मणः आसीत्। स तेन सह सख्यं कृतवान्, शुद्धः ब्राह्मणसेवायाम् अनुवृत्तः; स तु पुत्रदारविहीनः, कथाश्रवणलुब्धः आसीत्। स विशुद्धः, स्नेहेन, एके आसने उपाविशत्; तस्मिन्नेव काले महातेजाः लोमशः नाम महर्षिः ब्राह्मणः तत्र उपस्थितः। तयोः कथासु रममाणयोः, आश्चर्यकथासु च, तं समीपं आगच्छन्तं दृष्ट्वा, तौ ब्राह्मणौ आसनात् उत्थाय लोमशं प्रणेमतुः। तौ तं पाद्य-अर्घ्य-आचमनीयादिभिः समर्चयामासतुः; लोमशः नारायणभक्तः ताभ्यां अतीव तुष्टः अभवत्। स ब्राह्मणश्रेष्ठः उपविश्य हरिं स्तोतुम् आरब्धवान्; तौ सख्यौ, अञ्जलिं कृत्वा, उपविष्टं लोमशं समीपमगच्छतुः। ततः अपत्यहीनः पवित्रः, भक्त्या, लोमशं उवाच—“भगवन्, धर्मवित्, तव पादयुगलदर्शनात्, एषा तपोवनं नः विशुद्धं जातम्; यानि अज्ञानपूर्वकं पापानि कृतानि, तानि सर्वाणि तव पादयुगलदर्शनात् नष्टानि। त्वं नारायण एव, देवैः अपि पूज्यः। वयं मृत्युलोके स्थिता: कथं ते यथाशक्ति पूजनं कुर्मः? यत् यत्नेन अतिथिपूजनं कृतम्, तेन तुष्टो भव, अपराधान् क्षमस्व।” इति उक्त्वा, तौ गृहस्थौ मित्रे च, ब्राह्मणश्रेष्ठस्य पादयोः प्रणेमतुः। व्यासः उवाच—ततः लोमशः, पण्डितश्रेष्ठः, तयोः भक्त्या अतीव तुष्टः अभवत्। स उवाच—“युवां विनयिनो ब्राह्मणश्रेष्ठौ धर्मनिष्ठौ च; भवद्भ्यां मम मानसं अतीव तृप्तम्। बुद्धिमन्तः वदन्ति—अतिथिरूपेण ब्रह्मा, शिवः, विष्णुश्च आगच्छन्ति। भवतोः यथा भक्तिः, सा सदा शुभदा भवतु। अहम् अन्नेन यथोचितं सत्कृतः।“ ततः तौ ब्राह्मणौ उत्थाय, पुनः तस्य पादयोः प्रणम्य, लोमशं पुनरपि प्रष्टुम् आरब्धवन्तौ—“भगवन्, अतिथिपूजनस्य माहात्म्यं वक्तुम् अर्हसि, येन दुःखिता अपि मोक्षं प्राप्नुवन्ति। कः लोके अतिथिः इति कथ्यते, तस्य च किदृशं पूजनं? गृहस्थः अतिथिः च काङ्क्षितं फलम् आप्नुतः।” लोमशः उवाच—“वनस्थः, ब्रह्मचारी, यतिः च—एतेषां सत्कारात् गृहस्थाश्रमः चतुर्ष्वाश्रमेषु श्रेष्ठः इति कथ्यते। चतुर्ष्वाश्रमेषु गृहस्थाः प्रमुखाः; ते अतिथिपूजनं भक्त्या कुर्वन्तु। गृहस्थानां श्रेष्ठं धर्मं अतिथिसत्कारः इति निश्चितम्; यः स्वधर्माचरणे प्रमादं करोति, स तु गृहस्थः एव। यदि गृहस्थः अतिथिपूजायां अलसः, तर्हि तस्य अन्यानि पुण्यकर्माणि किमर्थम्? यस्य नाम, वंशः, वा वासः न ज्ञायते, यः आकस्मात् गृहं आगच्छति, स अतिथिः इति पण्डितैः कथ्यते। ब्राह्मणः, क्षत्रियः, वैश्यः, शूद्रः अपि, यदा गृहं आगच्छति सत्क्रियते च, स तत्त्वदर्शिभिः विष्णुरेव मन्यते। अन्ये चाण्डालादयः अपि, तान् अपि विष्णुतुल्यं पाद्य-अर्घ्य-बह्वन्नादिभिः पूजयेत्। अतिथिः आगते, गृहस्थः प्रस्थानाय उद्यतः अपि स्यात्, तदा अपि शीघ्रं पाद्य-अर्घ्य-आदिसत्कारं दद्यात् द्विजोत्तम। प्रियया वाचा कुशलं पृच्छेत्, भोज्यं वा बहुमूल्यं दद्यात् हर्षेण। सुखे गृहे शय्यां संकल्प्य, प्रातः प्रयन्तुं इच्छन्तं अतिथिं दृष्ट्वा, तस्य गमनं न वारयेत्।” एवं धर्मज्ञाः, धात्र्याः तथा तुलस्याः माहात्म्यं, अतिथिपूजनस्य च श्रेष्ठत्वं, श्रुत्वा, धर्ममार्गे स्थित्वा, पुण्यं, सुखं, मोक्षं च लभन्ते।