शृणु, महाभाग, तुलसीदेव्याः माहात्म्यं यथोक्तं पुरातनैः शास्त्रैः। ये जनाः तुलसीवृक्षाय चन्द्रप्रभां वा छायां वा ददति, विशेषतः ग्रीष्मकाले, ते सर्वपापैः प्रमुच्यन्ते। वैशाखमासे निरन्तरं सलिलधारया यः कश्चित् तुलसीं सिञ्चति, स अश्वमेधयागस्य फलमवाप्नोति, तच्च नित्यं भवति। अल्पमपि जलं यः तुलसीं सिञ्चति, स स्वर्गलोकं गच्छति, पापरहितः स्यात्। यः कश्चित् साधुः काले काले दुग्धेन तुलसीं सिञ्चति, तस्य गृहे लक्ष्मीः नित्यं स्थितिं कुर्यात्, हे विप्रश्रेष्ठ। यः तुलसीमूलं गोमयेन लेपयति, सम्यक् मार्जयति च, तस्य पुण्यं शृणु। यावन्ति तत्र रजांसि निष्कास्यन्ते, तावन्ति सहस्रयुगानि स विष्णुना सह रमते, हे जैमिने। यः संध्यासमये तुलसीमूले दीपं स्थापयति, स अनन्तकुलसमेतः विष्णुलोकं गच्छति। यः गोदुग्धश्वद्रुत्पुत्रैः मानवैः बालकैः च तुलसीं रक्षति, स केशवेन सदा रक्षितः भवति। भक्त्या यः तुलसीं रोपयति, स मृत्युकाले परमं मोक्षं प्राप्नोति, नात्र संशयः। यः भक्त्या प्रातःकाले तुलसीं पश्यति, स विष्णुदर्शनस्य अक्षयफलमवाप्नोति। भक्तिपूर्वकं यः तुलसीं नमति, तस्य आयुः, बलं, यशः, श्रीः, सन्ततिः च सर्वं वर्धते। केवलं तुलसीस्मरणेन सर्वपापानि नश्यन्ति; स्पर्शनेन जनानां व्याधयः अपगच्छन्ति। यः पुण्यदां तुलसीपत्रं भक्षयति, तस्य शरीरस्थं पापं तस्मिन्नेव क्षणे विनश्यति। यः तुलसीकाष्ठनिर्मितमालां धारयति, तस्य देहे किञ्चित् अपि पापं नास्ति; सत्यं वदामि। यः शिरसि धारयति तस्यां जलेन, यस्मिन् तुलसीपत्राणि निमग्नानि, स गङ्गास्नानस्य पुण्यमवाप्नोति, न संशयः। यः भक्त्या दूर्वया, अखण्डपुष्पैः, नैवेद्यैः तुलसीं पूजयति, स विष्णुपूजनस्य फलमवाप्नोति। ब्राह्मणाः, यः कश्चित् दिव्यां तुलसीं नैवेद्यैः, पुष्पैः, धूपैः, घृतदीपैः च पूजयति, यानि धर्मार्थकाममोक्षफलानि तस्य सुलभानि भवन्ति; तस्मात् विष्णोः पादेषु अन्यानि कर्माणि किमर्थं? यत्र हरिप्रियातुलसी निर्दोषे स्थले रोपिता, देवगणैः सेव्यमाना, तत्र त्रैलोक्यनाथः मुरारिः हरिः शीघ्रं तान् परमं पदं ददाति। यानि यज्ञव्रतपितृपूजानारायणपूचान्यदानादिकानि पुण्यकर्माणि तुलसीशुद्धभूमौ क्रियन्ते, तानि सर्वाणि अक्षयत्वं यान्ति। द्विजोत्तम, यः कश्चित् नारणप्रियां तुलसीं विना पुण्यकर्म करोति, तस्य सर्वं निष्फलं भवति; पद्मलोचनः देवदेवः अपि न तुष्यति। तीर्थयात्रायां भक्त्या शुद्धां पुण्यां तुलसीं यः पश्यति, स हरेः प्रसादेन सर्वतीर्थफलं शीघ्रं लभते—एष मे दृढः वचनः। लोकनाथः सुवासितपुष्पाणि—मन्दारकुन्दपद्मादीनपि—त्यक्त्वा, गुणयुक्तां, पापहरां, शुष्कां अपि तुलसीं हर्षेण गृह्णाति। ये पापबुद्धयः तुलसीं मूलतः उन्मूल्य भूमौ क्षिपन्ति—सा या अमृतलता, अमृतस्य कारणम्—नरहरिः तेषां ऐश्वर्यम् अनवधानात् नित्यं हरति; सत्यं वदामि। ये ये जनाः तुलसीभूमिं मूत्रपुरीषादिभिः मलिनीकुर्वन्ति, तेषां पापिनां देवालये संचितं धनं हरिः शीघ्रं हरति। नारायणपूजार्थं अहं त्वां सञ्चिनोमि—नमस्ते! पारिजातादिपुष्पैः सुरभिभिः अपि केशवः पूज्यते। त्वां विना, शुभे, तृप्तिः न लभ्यते; अतः अहं त्वां सञ्चिनोमि। त्वां विना, सुभगे, सर्वं कर्म निष्फलं भवति। तस्मात्, देवी तुलसि, अहं त्वां सञ्चिनोमि—अनुग्रहं कुरु! यत् ते हृदि पत्रच्छेदनेन क्लेशः जायते, तत् क्षमस्व, तुलसि, जगन्नाथ; नमोऽस्तु ते। एतत् मन्त्रं जपित्वा, अञ्जलिं बद्ध्वा, विष्णुभक्तः तुलसीपत्रं सञ्चिनोति। द्विजोत्तम, अञ्जलिं बद्ध्वा पत्रं सञ्चिन्वन्, तुलसीशाखा न कम्पते। पत्रच्छेदने शाखायाः भङ्गे, विष्णोः—तुलसीनाथस्य—हृदि क्लेशः जायते। शाखाग्रात् पतितं पुरातनं पत्रं अपि, भूमौ स्थितं, गोविन्दस्य—मधुकैटभघ्नस्य—पूजायां योग्यं भवति। यः कोऽपि नूतनैः तुलसीपत्रैः अच्युतं पूजयति, स शीघ्रं मनःकामितं फलमवाप्नोति। जैमिनिरुवाच—द्विजोत्तम, किं तुलसीसमः कश्चन वृक्षः विद्यते? इच्छामि ज्ञातुं; वद, सत्यवतीसुत। व्यास उवाच—यथा तुलसी विष्णोः नित्यं प्रियतमास्ति, तथा आमलकी अपि परमप्रियास्ति, सर्वपापहन्त्री च। द्विजोत्तम, ये देवाः तुलसीसन्निधौ वसन्ति, ते आमलकीतले अपि वसन्ति। यत्र विशुद्धा, विष्णुप्रिया आमलकी तिष्ठति, तत्र गङ्गादीनि सर्वाणि तीर्थानि सन्निहितानि भवन्ति। ब्राह्मण, आमलकीतले मनुष्यैः क्रियमाणं यत् किञ्चिद् शुभाशुभकर्म, तत् नूनं सत्यं च नश्वरं च भवति। यः आमलकीपत्रैः, नूतनैः शुद्धैश्च, हरिं पूजयति, स पापजालात् विमुक्तः सन् हरिसायुज्यं प्राप्नोति। जैमिने, यत्र आमलकी-तुलसीदेव्यौ न निवसतः, तत्र तद् स्थानं अशुद्धं, तत्र कर्मणां फलं न लभ्यते। यत्र शुभा आमलकी-तुलसी नाश्रमे तिष्ठतः, तत्र कृतं सर्वं कर्म निष्फलं भवति। एवं, महर्षे, तुलसीदेव्याः आमलकीदेव्याश्च माहात्म्यं श्रुत्वा, तयोः पूजया, सेवया, भक्त्या च सर्वे पापाः नश्यन्ति, पुण्यानि च अक्षयाणि भवन्ति।