तस्य प्रियतमा भार्या, सर्वमङ्गलचिह्नयुक्ता, पतिसंयता, धर्मनिष्ठा च, रूपसुन्दरीति प्रसिद्धा बभूव। सा सर्वस्त्रीषु सौभाग्यशालिनी, तयोः पुत्राः सुतेजसः कन्याश्च बहवः जाता इति श्रूयते। एवं तयोः दम्पत्योः सौख्येन दिवसाः व्यत्ययन्त, तदा कार्त्तिकमासः प्राप्तः, यः हरिणः नेत्राणि प्रबोधयति। तस्मिन्मासे नारायणभक्तैः दीपाः प्रज्वल्यन्ते, कृत्च्रचान्द्रायणादिव्रतानि चान्ये च नियमाः आचर्यन्ते। विष्णुभक्तैः, संसारभीतैश्च, एतानि व्रतानि विधिवत् पाल्यन्ते। ततो प्रभोधिन्याः आगमने, राजा स्वपत्नीं सम्बोध्य वचनमुवाच— "भाग्यवती! अद्य पवित्रा प्रभोधिनी, या विष्णोः पद्मनाभात् उत्पन्ना। अहं अद्य उपवास्य, इन्द्रियसंयमेन, पूजनं करिष्यामि।" "पुष्करे पवित्रस्नानं कृत्वा, पद्मनेत्रं, अव्ययमृषिं, देवेशं जनार्दनं लक्ष्म्या सहितं पूजयिष्यामि।" पतिवाक्यं श्रुत्वा, या पतिसुखे हृष्टा, सा रहस्यम् इदम् उवाच, सुमधुरस्मितवदना— "राजन्, ममापि हृदि किञ्चित् अभिलाषः उत्पन्नः, सौन्दर्यरम्यतायाः स्पृहाऽपि मयि वर्तते।" "त्वया सह अहं अपि श्रेष्ठतीर्थं पुष्करं गन्तुमिच्छामि।" इत्युक्त्वा, राजा तया सह तस्मिन्काले पुष्करं जगाम। गजाश्वरथपुरोहितसंघैः सहितौ, तत्र आगतौ। स्नानं कृत्वा, ध्यानं कृत्वा, पितृदेवताभ्यः तर्पणं च अकरोताम्। तत्र, दीपावलिसुशोभिते स्थले, देवेशं पद्मनेत्रं अव्ययं पूजयामासतुः। मन्दिरे तु एकस्याः मार्जार्याः चित्रं दृष्ट्वा, राजा स्वम् पूर्वस्मृतिं सस्मार। प्रियाया मुखं पद्मसमं निरीक्ष्य, राजा हसित्वा तस्थौ। रूपसुन्दरी पत्युः हासकारणं पृच्छति स्म— "नाथ, मम मुखं निरीक्ष्य किं हास्यं कृतमिति?" स राजा हृष्टहृदयः पूर्वकर्मफलं कथयितुं प्रचक्रमे— "देवि, एकदा ब्राह्मणगृहे अहं मार्जारः आसम्। तत्र शतसहस्रशः मूषकान् अदम्। तथापि, नारायणस्य पुरतः दीपस्य रक्षणं कुर्वन्, मिथ्याचरणेन अपि, तस्य फलम् अलभे— विष्णुलोकप्राप्तिः, राज्यलाभश्च।" रूपसुन्दरी उवाच— "ममापि पूर्वजन्मस्मृतिरेवास्ति। ब्राह्मणगृहे अहं लघुमूषिका आसम्। कार्त्तिके प्रभोधिन्यां, दीपशिखा क्षीणा जाता। अहं बिलात् निर्गत्य वात्यग्रं नेतुम् अयम्। नारायणं पुष्पैः पूज्यमानं दृष्ट्वा, ब्राह्मणं च सुप्तम्, तदा अहं वात्यग्रं चकार।" "तत्र त्वं मां गृहीतुं समुत्थाय, मां दृष्ट्वा, अहं बिलमध्ये प्रविष्टा। प्रविशन्त्या मे पादः दीपवात्यग्रे लग्नः, शिखा प्रज्वलिता, तैलपात्रं च विपरिवर्तितम्— एवं अहं सौभाग्यवती जाता।" "मया, नृपश्रेष्ठ, दीपः एवम् प्रज्वालितः, अतः अहं परमं रूपं सौन्दर्यं च प्राप्तवती। त्वं मे पतिः, राज्यं, पुत्राः, सुखं, दुर्लभं ज्ञानं च— एतत् सर्वं दीपव्रतानुष्ठानात् जातम्।" "अतः, अस्माभिः परमभक्त्या, सम्यग् यत्नेन, अनुत्तमं दीपव्रतं कर्तव्यम्। तस्मात् राज्यादिफलानि, पूर्वजन्मस्मृतिः, सर्वपापक्शयश्च, अस्यैव कृते।" "अतः, विधिपूर्वकं मन्त्रैः सहितं पुरुषैः दीपव्रतं कर्तव्यम्; तस्य पुण्यं चन्द्रसूर्यताराभिरपि सह स्थिरं।" एवं श्रुत्वा, राजा, सप्रेमभक्त्या, प्रियया सह, दीपव्रतं सम्यक् अकरोत्। तत्रैव पुष्करतीर्थे, तौ दीपव्रतं कृत्वा, देवदानवानामपि दुर्लभं परमं मोक्षं प्राप्तवन्तौ। ये मनुष्याः पृथिव्यां दीपस्य माहात्म्यं शृण्वन्ति, ते सर्वपापैः विमुक्ताः हरिसायुज्यं यान्ति। ये च, पुरुषा वा स्त्रियः, श्रद्धया दीपव्रतं कुर्वन्ति, ते अपि सर्वे पापमुक्ताः शाश्वतं ब्रह्म प्राप्नुवन्ति। नेत्ररोगाः, पापप्रभावसमुत्थिताः, नश्यन्ति; सर्वरोगव्याधयः क्षणेन विनश्यन्ति। न दारिद्र्यं, न शोकः, न मोहः, न भ्रमः; लक्ष्मीः गृहे जन्मजन्मनि वसति, हे वडव। एवं दीपव्रतस्य माहात्म्यं कथितम्। अथ, महादेव उवाच— शतक्रतुम् इन्द्रं, दानदक्षिणासमाप्तौ, दृढनिश्चयम्, बृहस्पतिं पप्रच्छ— "भगवन्, केन दानेन सर्वत्र अक्षयम् अनुत्तमं च सुखं प्राप्यते? तद् ब्रूहि, तपस्विन्।" इन्द्रेण एवं पृष्टः, देवानां गुरुः बृहस्पतिः, प्रहसन्, प्रत्युवाच— "हे वासव, सुवर्णदानं, गोदानं, भूमिदानं च, एतानि दत्त्वा सर्वपापात् विमुच्यते।" "सुवर्णं, रजतम्, वस्त्रं, रत्नमणयः च, भूमिदानेन सर्वं दत्तं भवति।" "यः कृषितां बीजयुक्तां शस्यशालिनीं भूमिं ददाति, स सूर्यतेजसा यावत् स्वर्गे पूज्यते।" "यावज्जीवं जीविकायाः कृते यत्पापं कृतं, तदपि गोचर्मपरिमितभूमिदानेन विशुध्यति।" एवं दीपव्रतस्य पुण्यं, भूमिदानस्य च माहात्म्यं, पुरा ऋषिभिः कथितं, येन सर्वपापविनाशः, सौभाग्यलाभश्च सुनिश्चितः।