पूर्वं, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, त्वं पक्षिणां वंशे जन्म लब्धवान्, स्वकर्मणः परिणामेन पृथिव्यां अवतरितः। तत्र त्वं निरन्तरं क्षुधया तृष्णया च पीडितः, कीटान् खादन्, उष्णस्रोतसां जलं च पिबन्, सर्वत्र विचरन् आसि। विविधदुःखानि सहन्, पक्षिरूपेणैव पुनःपुनः जन्म लब्ध्वा, चत्वारि सहस्राणि वर्षाणि भूमौ स्थितवान्। एकदा कुलभद्रः नाम ब्राह्मणः, सर्वतत्त्वविद्, नदीतीरे भक्त्या समर्पणैः मां पूजयामास। तस्य पूजनानन्तरं, स ब्राह्मणश्रेष्ठः मम अर्पितं तण्डुलं तत्रैव उपस्थाप्य, स्वगृहं पुनरगच्छत्। ततः, त्वं वृक्षात् आगत्य, क्षुधया प्रेरितः, पक्षिरूपेण मम अर्पणसंबद्धं तण्डुलं सर्वं खादितवान्। तण्डुलं खादित्वा, त्वं तात्कालिकं घोरपापात् विमुक्तः अभवः; कालान्तरे, हे ब्राह्मण, मृत्युक्षेत्रं गतवान्। तव आगमनाय, अहं स्वदूतान् सर्वथा प्रेषितवान्; तदनन्तरं, पापविमुक्तं त्वां रथस्य उपरि स्थाप्य, दूतसमूहः त्वां तत्क्षणं परमधाम्नि आनयत्, यत्र त्वं मम समीपे सहस्रशः कल्पान् स्थितवान्। तत्र, सर्वान् दैवान् दुर्लभान् सुखान् उपभुञ्जन्, पुनः, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, शुद्धब्राह्मणकुले जन्म लब्धवान्। तत्रापि, तव भक्तिः मयि पुनः अतिशयगाढा अभवत्; विधिपूर्वकं कर्माणि कृत्वा, त्वं निरन्तरं मां पूजयामास, द्विजश्रेष्ठ। जीवनान्ते, मम प्रसादेन, त्वं मम धाम प्राप्स्यसि; मम तुष्टौ, हे ब्राह्मण, पापात्मापि मोक्षं प्राप्नोति। यदि कदाचित् अहं कस्यचित् अप्रसन्नः भवामि, तदा साधुरपि पापस्य अधीनः भवति; अतः, हे ब्राह्मण, सौभाग्यं तव, यः मयि भक्तः, व्रतेषु दृढः। सर्वदेवानाम् अगम्यं स्थानं तव दास्यामि। ब्राह्मणः उवाच—तव प्रसादेन, भगवन्, मम पूर्वजन्मकथा श्रुतवती। अधुना किंचित् अधिकं श्रोतुम् इच्छामि; तद् ब्रूहि, देवेश, केषु त्वं तुष्टः, केषु च कुपितः? महाकृपया एतत् सर्वं वक्तुम् अर्हसि। श्रीभगवान् उवाच—हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, येन कर्मणा मम हृदयम् आनन्दितं भवति—द्विजश्रेष्ठ, क्रोधादिकं च संक्षेपेण वक्तुम् इच्छामि। यः सर्वदा सर्वभूतेषु दयालुः भवति— यः अहंकाररहितः, तस्मिन् अहं सर्वदा प्रसन्नः; यः धर्मनिष्ठया मम अर्थे कर्माणि करोति, भक्तियुक्तः, तस्मिन् अहं प्रसन्नः। यः मम अर्थे शान्तया भाषते, तस्मिन् अहं प्रसन्नः; यः प्राप्तं वस्तु मम अर्पयति— यः मानापमानयोः समः, तस्मिन् अहं प्रसन्नः; यः सर्वभूतशरीरेषु मां स्थितं वेत्ति, यः परपीडायाः मुक्तः, तस्मिन् अहं प्रसन्नः। यः कार्ये पुनःपुनः विचारयति— यः गोब्राह्मणहिते यत्नं करोति, तस्मिन् अहं प्रसन्नः; यः स्ववाक्यानि दृढतया पालयति, यः शरणागतान् यत्नेन उपगच्छति, तस्मिन् अहं प्रसन्नः। यः दानं तेषु ददाति, येषां प्रतिदानं न सम्भवति, ब्राह्मणश्रेष्ठ— यस्य मनः सदा मयि स्थितम्, तस्मिन् अहं प्रसन्नः। एवं संक्षेपेण कर्मोक्तं येन अहं प्रसन्नः। अधुना, हे ब्राह्मण, येन कर्मणा अहं कुपितः भवामि, तद् शृणु। यः परपीडायाम् रमते, सर्वभूतेषु निर्दयः, तस्मिन् अहं सर्वदा कुपितः, शत्रुवत् आचरामि। यः असत्यं भाषते, क्रूरः, परनिन्दकः— यः कवीनां कृत्यं नाशयति, शत्रुवत् आचरामि; यः कारणम् विना पितरं, पत्नीं, भ्रातृं, भगिनीं च त्यजति—मूढः मोहात् यः त्यजति, शत्रुवत् आचरामि; मूढः यः पितरं गर्हयति— यः गुरुम् अवमानयति, ब्राह्मण, शत्रुवत् आचरामि; यः वनानि छिन्दति, तडागानि नाशयति—यः ग्रामान् नाशयति, शत्रुवत् आचरामि; यः परस्त्रियं दृष्ट्वा शोकं प्राप्नोति— यः पापकथायां श्रवणं करोति, तस्मिन् अहं कुपितः; यः रक्षकं द्वेष्टि, निर्बलस्य धनं हरीति, विश्वासघातकः, तस्मिन् अहं कुपितः; यः गोवधं बलाय करोति, पतितस्त्रीपतिः— यः अश्वत्थवृक्षं छिन्दति, तस्मिन् अहं कुपितः; यः ब्रह्मविष्णुशिवयोः भेदं करोति, यः परस्त्रियासक्तः, तस्मिन् अहं कुपितः; यः लोभात् एकादश्यां खादति, पापपुरुषः— यः वेदनिन्दकः, दुष्टचिन्तनपरः, मित्रघातपरः, तस्मिन् अहं कुपितः; यः धात्रिवृक्षं छिन्दति, कामवशात् दिने मैथुनं करोति, तस्मिन् अहं कुपितः; यः रजस्वलां उपगच्छति, यः मोहात् अप्राप्तरजः स्त्रीं गच्छति, विप्र— यः व्रतानुष्ठानं कुर्वन्तं बाधते, मम वैरं प्राप्नोति; यः अमावास्यायां, अतिथिदिने च रात्रौ खादति, तस्मिन् अहं कुपितः; यः रविवासरे द्विवारं खादति, द्विज— यः अमावास्यायां मांसं, मैथुनं, तैलं न त्यजति, तस्मिन् अहं कुपितः; यः एतानि न त्यजति, ब्राह्मणश्रेष्ठ, तस्मिन् अहं कुपितः; किं बहु? संक्षेपेण वक्ष्यामि। एवं भगवतः कृपया पूर्वजन्मकथा, तुष्टिकोपयोः कारणानि च, ब्राह्मणः श्रुत्वा, भगवद्भक्त्या पुनः पुण्यपथं प्राप्नोति।