जीवनस्य अन्ते स राजा स्वपत्नी सह यमस्य आज्ञया तेन दुर्लभं योगिभिः अपि दुर्लभं मोक्षं प्राप्तवान्। किन्तु तस्य पापकर्मफलस्य कारणात् यमदूतैः स राजा स्वपत्नी सह तीक्ष्णपत्रवनं नाम भीषणं वनं प्रापितः, यत्र तरुपत्राणि शस्त्रसमानि तीक्ष्णानि सन्ति। अतः प्राज्ञैः तत् वनं "शस्त्रपत्रवनम्" इति कथ्यते। तत्र तौ नरनारी लक्षकोटिजन्मान्तराणि स्थित्वा, तस्मात् वनात् निर्गत्य, "व्याघ्रभोजन" नामकं नरकं प्रविष्टवन्तौ, यत्र सर्वविधानां यातनानां समावेशः अस्ति। तत्र स राजा स्वपत्नी सह सहस्रकोटिजन्मान्तराणि व्यतीत्य व्याघ्रभोजनं जातः, तत्र व्याघ्रैः खादितः "व्याघ्रभोजन" इति प्रसिद्धः अभवत्। पापस्य क्षये तौ राजा-रानी पृथिव्यां बकुलयोः गर्भे जातौ। पूर्वजन्मस्मरणेन तौ बकुलौ दुःखितौ अभवताम्। सदा एकस्मिन्सेतुबन्धे मिलित्वा कीटकान् खादन्तौ तिष्ठन्तौ। एकदा तस्मिन् पन्थानि पुण्यशीलाः केचन मानवाः आगच्छन्। ते गङ्गातटं गच्छन्तः तौ बकुलौ अपश्यन्। तदा एकः बकुलः भाषते स्म— "वर्षाकाले मोहवशात् ये पापानि मया कृतानि, तेषां कारणेन अद्यापि दुःखं न त्यजामः। गङ्गायां देहत्यागः कुर्वन्तः पापिनः अपि विमुच्यन्ते। तथापि अस्माभिः इत्थं दुःखं अनुभूयापि तिष्ठामः। अहं गङ्गायां देहं त्यक्तुम् इच्छामि।" "कथं वा उपायः अस्ति, प्रिय, यः दुःखसागरं तर्तुम् इच्छामि?" इति उक्ते, तस्य बकुलस्य भार्या विनयपूर्णा प्रत्युवाच— "एतत् दुःखं न सह्यते, स्वामिन्; शीघ्रं कुरु।" ततः, हे ब्राह्मण, तौ दम्पती शुभां गङ्गां स्मृत्वा हृष्टमनसौ यात्रा कर्तुं आरब्धवन्तौ। दीर्घं कालं गतवन्तौ, तौ क्षुधितौ अभवताम्। तदा कालेन महद्भयानकं कालसर्पं श्वसन्तं तयोः पुरतः प्रादुरभवत्। स कालसर्पः अब्रवीत्— "यूयं पापिष्ठौ बकुलौ स्वकाले आगतौ। अधुना मम क्षुधया, नूनं अहं युवां खादामि।" तदा तौ दम्पती भयानकदुःखपीडितौ सर्पस्य पुरतः भक्त्या अवदताम्— "मृत्योर् भयमपि नास्ति नः, हे सर्प।" "पूर्वं अहं पृथिव्यां सत्यधर्म इति राजा आसम्; एषा च मम पत्नी विजयायाः नाम्ना मम पार्श्वे स्थितवती। मोहवशात् दुष्टचेतसा अहं अत्र शरणं गतः; तेन एव कर्मणा यमलोकस्य दीर्घयातनाम् अनुभूतवान्। शेषकर्मक्षये बकुलयोः गर्भे सह भार्यया जातः; स्वकृतकर्मणः कोऽपि न विमुच्यते।" "वयं तु परमानन्दस्थानं गन्तुम् इच्छावः, हे सर्प; गङ्गातटे देहत्यागं कर्तुम् इच्छामः। अज्ञानं त्यज, हे सर्प, यत् नरकदुःखहेतुः अस्ति; यदि त्वया अस्माकं भक्षणं क्रियते, किं तव लघुं सुखं लभ्यते?" "विष्णुः अस्माकं हृदि वर्तते, हरिः तवापि हृदि अस्ति; अतः किं वैरं तव अस्माकं च, हे सर्प? प्राज्ञैः हिंसा कदापि न कर्तव्या; यदि हिंसा भवति, तर्हि दैवमेव तां क्रियाम् उपनयति।" "आयुः, पुत्राः, भार्याः, वित्तं, यशः—इति हिंसकानां लोकानां दैवमेव हरति। यस्य हृदि सदा 'हिंसा' इति द्व्यक्षरं तिष्ठति, तस्य जपः, तपः, दानं, यज्ञः किम् उपयुज्यन्ते?" "यो जीवेषु हिंसां करोति, स एव हरीं हिंसति, यतः लक्ष्मीपतिः सर्वेषां देहगतो वर्तते। भगवाञ् भूतानां कर्ता, स्वेच्छया नानारूपेण जगति बालवत् क्रीडति।" "देहिनां देहः परात्परस्य आत्मनः निवासः; स परात्मा विष्णुः एव, अतः हिंसा वर्जनीया। परजीवितविनाशेन स्वस्य तृप्तिः लभ्यते। क्षणमात्रं स्वस्य तृप्तिः भवति परजीवितविनाशेन; एषा लोकस्य आचरितिः आश्चर्यकारिणी।" "परान् हत्वा स्वार्थं तृप्तिं प्राप्तुम् इच्छन्ति जनाः; प्राज्ञाः तु न कदापि आत्मनः परस्य वा तत्त्वज्ञानं प्राप्नुवन्ति।" "मनसा चिन्तयेत्—'अहं विष्णुः, स च विष्णुः'; यः परदुःखेन दुःखी, परसंपद् दृष्ट्वा हृष्टः—स एव लोके हरीः साक्षात् इति ज्ञेयः।" "ये तु अज्ञानमोहितचेतसः, तेषां सुखे लज्जा वर्तते। अन्येषां दुःखेन यः सुखं लभते, सर्प, वा यः सुखदुःखं जीवेषु ददाति, तत् क्षिप्रं भूमौ लभ्यते। अतः हिंसा परित्यज्य, हे सर्प, सुखी भव।" "त्वयि सन्तुष्टे वयं दुःखसागरं तरिष्यामः।" ततः सर्पः अब्रवीत्— "यदि परपीडनं मम महापापं न भवति, तर्हि किमर्थं कर्ता भोक्तारं भक्ष्यं च सृजति? हिंसा न कर्तव्या, यथावद् उक्तं त्वया।" "भक्ष्येषु सर्वेषु हिंसा नित्यं न दृश्यते; नारायणः विश्वरूपः एव, न संशयः। स एव भोक्तारं भक्ष्यं च एकत्र सृजति; स एव स्वयम् आत्मानं सृजति, रक्षति च।" "स एव स्वात्मानं खादति; एवं हरेः सृष्टिः। अहं शक्तः, किं त्वां हन्तुं करोमि? कालरूपं दैवमेव।" एवं तौ बकुलौ सत्यधर्मराजा विजयायाः च स्वकर्मफलानुसारं दुःखानुभवस्योपरि मोक्षमार्गे गच्छन्तौ, भगवतः विष्णोः सर्वदृगात्मभावं, अहिंसाया महत्त्वं च कालसर्पस्य उपदिश्य, तस्य कृपया दुःखसागरं तर्तुं निश्चितवन्तौ।