पीडायुक्तेन मार्गेण यमलोकं गतौ तौ दृष्ट्वा धर्मराजः चित्रगुप्तं सम्बोधितवान्। स राजा प्राह—"चित्रगुप्त, एषयोः सर्वाणि कर्माणि परीक्षस्व।" तेन आज्ञप्तः चित्रगुप्तः, हे जैमिने, तयोः कर्माणि मूलतः विचिन्त्य, कृताञ्जलिः उवाच—"श्रृणु राजन्, एषयोः सर्वाणि कर्माणि ते कथयामि। यानि कुर्वन्ति शुभाशुभानि पृथिव्यां एते द्वौ, तस्याः उपायं अपि वक्ष्यामि, तच्छृणु। कदाचित्, भगवन्, एकः मृगः एकाकी व्याघ्रभीतः वनात् अस्मिन्सभायां जीवितरक्षार्थं प्रविष्टः। तमागच्छन्तं दृष्ट्वा स राजा पुनः कौतूहलेन पूर्णः, शीघ्रं उत्तस्थौ, खड्गेन तम् आहतवान्। स राजा शरणागतं मृगं हत्वा, भगवन्, अनेन सह भार्यया सदा त्वया दण्डनीयः। यावन्ति तस्य रोमाणि, तावन्ति सहस्रकोटिमन्वन्तराणि, स नरकगामी भविष्यति। शरणागतस्य रक्षां न कुर्वतः, स्वजीवितं वा वित्तं वा दत्त्वापि, तस्य नरके अनन्तकोटिकुलैः सह संगः भविष्यति, न संशयः। यः पुनः शरणागतस्य रक्षां करोति, स सर्वपापेभ्यः विमुच्यते, ब्रह्महत्या-सदृशात् अपि पातकात्। जीवनस्य अन्ते सः मुक्ति-मवाप्नोति, या योगिभिः अपि दुर्लभा; परन्तु यमस्य आज्ञया स राजा भार्यया सह यमदूतैः तिक्ततर-तिक्ष्णपत्रवनं नीतः। तस्याः वृक्षस्य पत्राणि खड्गसदृशानि, तस्मात् तद् 'खड्गपत्रवनम्' इति विज्ञायते। तत्र कोटिशः कल्पान् स्थित्वा, राजा भार्यया सह 'व्याघ्रभोजन' नामकं नरकं प्रविष्टः। स सर्वदुःखयुक्तं नरकं प्राप्य, व्याघ्राणां भक्ष्यत्वेन स्थित्वा, 'व्याघ्रभोजन' इति प्रसिद्धः अभवत्। तत्र सहस्रकोटिकल्पानन्तरं स्थित्वा, राजा भार्यया सह पापक्षये, भूतले बकुलकुलायां जननं प्राप्नोत्। तत्र पूर्वजन्मस्मरणेन दुःखिता उभौ बकू अभवताम्। सदा एकस्मिन् तटे स्थित्वा, कीटैः जीविकां कुर्वन्तौ, कदाचित् पुण्यशीलाः केचन मानवा तेन मार्गेण गच्छन्तः तयोः समागच्छन्। ते गङ्गातटं ययुः; तत्र तौ दृष्ट्वा, बको वदति—"वर्षाकाले मोहात् यानि पापानि कृतानि, तेषां फलेन अद्यापि दुःखं निवारयितुं न शक्नुमः। गङ्गायां शरीरत्यागेन अपि पापिनः विमुच्यन्ति। कथं पुनः वयं दुःखानन्तरं अपि तिष्ठामः? अद्य अहं गङ्गायां शरीरं त्यक्तुम् इच्छामि।" "किं उपायं, वद प्रिय, दुःखसागरं तर्तुम् इच्छामि।" इति श्रुत्वा, बकपत्नी नम्रतया प्रत्युवाच—"एतत् दुःखं सहितुं न शक्यते, स्वामिन्, शीघ्रं कुरु।" ततः, हे द्विज, तौ गङ्गां स्मृत्वा, हृष्टौ तत्र गन्तुं प्रवृत्तौ। दीर्घकालं यान्तौ, क्षुधार्तौ अभवताम्। तदा तयोः पुरतः कालसर्पः कुटिलः, भीषणदर्शनः, फुफ्फुसमानः, समुपस्थितः। स कालसर्पः उवाच—"पापिनौ बकौ नियतकालसमये आगतौ। अद्य अहं क्षुधितः, युवां मम भक्ष्यौ।" तावत्, भीतौ दुःखार्तौ पतिपत्न्यौ, सर्पस्य पुरतः भक्त्या ऊचतुः—"मरणस्य किंचिदपि भीः नास्ति हृदि, हे सर्प।" "पूर्वं भूमौ अहं सत्यधर्मनामकः राजा आसम्; एषा च मम भार्या विजयाख्या। मोहात् अहं दुष्टचित्तः शरणं प्राप्तः; तेन कर्मणा दीर्घकालं यमलोके दुःखं भुक्तम्। शेषकर्मक्षये, पत्न्या सह बकयोः जन्म प्राप्तम्; कर्मनिबन्धनात् इह आगतौ।" "परमस्थानं गन्तुम् इच्छावः, हे सर्प, गङ्गातटे शरीरत्यागाय गच्छावः। अविद्यां त्यज, या नरकदुःखकारिणी; यदि नौ खादसि, किं तव सुखं लभ्यते?" "विष्णुः हृदि वर्तते, हरिः तवापि; तस्मात् किं वैरं तव अस्माकं वा, हे सर्प?" "प्राज्ञः कदापि हिंसां न कुर्यात्; यदि हिंसा भवति, तदपि दैवयोगात्।" "आयुः, पुत्राः, भार्याः, वित्तं, यशः—हिंसकानां तानि दैवेन अपह्रियन्ते।" "यो हृदि सदा दुःखं चिन्तयति, तस्य जपः, तपः, दानं, यज्ञः किमर्थम्?" "यो हिंसां करोति, स एव हरिं हिंसति; लक्ष्मीपतिः सर्वभूतगात्रेषु निवसति।" "सर्वेषां देहिनां देहो परमात्मनः निवासः; परमात्मा विष्णुः एव, तस्मात् हिंसा वर्जनीया।" "परजीवितविनाशेन स्वार्थसिद्धिः लभ्यते।" "क्षणमात्रं स्वार्थसुखं परजीवितविनाशेन भवति; एषा प्रवृत्तिः मनुष्येषु लोके आश्चर्यरूपा।" एवं धर्मराजस्य सभायां चित्रगुप्तेन तयोः कर्माणि विवृण्वता, तयोः दुःखपूर्णं गतिं, पापफलस्य महत्त्वं, तथा अहिंसाया महिमानं च प्रतिपादितम्।